This is default featured slide 1 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.This theme is Bloggerized by Lasantha Bandara - Premiumbloggertemplates.com.

This is default featured slide 2 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.This theme is Bloggerized by Lasantha Bandara - Premiumbloggertemplates.com.

This is default featured slide 3 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.This theme is Bloggerized by Lasantha Bandara - Premiumbloggertemplates.com.

This is default featured slide 4 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.This theme is Bloggerized by Lasantha Bandara - Premiumbloggertemplates.com.

This is default featured slide 5 title

Go to Blogger edit html and find these sentences.Now replace these sentences with your own descriptions.This theme is Bloggerized by Lasantha Bandara - Premiumbloggertemplates.com.

ssc cgl previous paper pdf download,railway ntpc previous paper,science pdf,history pdf,current affairs,gk notes,vyapam previous papers pdf,free download pdf,mpsi notes,mp constable previous paper pdf,daily current affairs,geography ,constitution,world history

Showing posts with label Latest News. Show all posts
Showing posts with label Latest News. Show all posts

Friday, September 25, 2020

Nobel prize winners get increased

 Nobel prize winners get increased

 

Those receiving the Nobel Prize awarded this year will receive an additional 1 million crowns ($ 110,000).  The head of the foundation gave this information on Thursday.  According to Dagens Industri, the prize money has been increased this year.  The head of the Noble Foundation, Lars Haykinstein, told the newspaper, "Such a decision was taken because the circumstances have changed as compared to earlier."


 It was started by Alfred Nobel, who invented dynamite.  In his will, after giving money to his relatives, he had talked about starting a fund with the remaining money and said that the rewards from those money should be given to those who have given their services to mankind.  .  The Nobel Foundation was established in 1900.

 Under this award, an amount of Rs. 4.5 crores is given.  Along with this, a 200 gram medal and citation made of 23 carat gold is also given.  On one side of the medal received in this award is the image of Alfred Nobel, the father of the Nobel Prize, the date of his birth and death, and on the other hand the image of the Greek goddess Isis, the Royal Academy of Science Stockholm and the person who received the award.
 The amount of money received under this award, which began in 1901, changed over time.  Initially it provided 150,000 crowns and in 1981 it increased to 1 million crowns.  It rose to 9 million crowns in 2000, and 10 million crowns a year later.

 

Click About Nobel Prize

 

 рдиोрдмрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡िрдЬेрддाрдУं рдХो рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдзрдирд░ाрд╢ि рдоें рдЗрдЬाрдлा

рдЗрд╕ рд╕ाрд▓ рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдиोрдмрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдкाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд 1 рдоिрд▓िрдпрди рдХ्рд░ाрдЙрди ($110,000) рдоिрд▓ेрдЧा। рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХे рд╣ेрдб рдиे рдЧुрд░ुрд╡ाрд░ рдХो рдпрд╣ рдЬाрдирдХाрд░ी рджी। рдбाрдЬेंрд╕ рдЗंрдбрд╕рдЯ्рд░ी ( Dagens Industri) рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░,  рдЗрд╕ рд╕ाрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХी рд░ाрд╢ि рдмрдв़ा рджी рдЧрдИ рд╣ै।  рдиोрдмрд▓ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХे рд╣ेрдб, рд▓ाрд░्рд╕ рд╣ाрдпрдХिрдирд╕्рдЯेрди рдиे рдЕрдЦрдмाрд░ рд╕े рдХрд╣ा,'рдРрд╕ा рдлैрд╕рд▓ा рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓िрдпा рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдкрд╣рд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрднी рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рдмрджрд▓ рдЧрдП рд╣ैं।'

рдбाрдпрдиाрдоाрдЗрдЯ рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд▓्рдл्рд░ेрдб рдиोрдмेрд▓ рдиे рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдеी। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╡рд╕ीрдпрдд рдоें рдЕрдкрдиे рд░िрд╢्рддेрджाрд░ों рдХो рдкैрд╕ा рджिрдП рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рдмрдЪे рд╣ुрдП рдкैрд╕ों рд╕े рдПрдХ рдлंрдб рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рдмाрдд рдХрд╣ी рдеी рдФрд░ рдХрд╣ा рдеा рдХि  рдЗрди рдкैрд╕ों рд╕े рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдм्рдпाрдЬ рд╕े рдЙрди рд▓ोрдЧों рдХो рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рджिрдП рдЬाрдПं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиी рд╕ेрд╡ाрдПं рджी рд╣ों। рдиोрдмेрд▓ рдлाрдЙंрдбेрд╢рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1900 рдоें рд╣ुрдИ рдеी।

рдЗрд╕ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рддрд╣рдд рд╕ाрдв़े рдЪाрд░ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдпे рд░ुрдкрдпे рдХी рд░ाрд╢ि рджी рдЬाрддी рд╣ै।  рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде 23 рдХैрд░ेрдЯ рд╕ोрдиे рд╕े рдмрдиा 200 рдЧ्рд░ाрдо рдХा рдкрджрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдкрдд्рд░ рднी рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдоें рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдкрджрдХ рдХे рдПрдХ рдУрд░ рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдХे рдЬрдирдХ рдЕрд▓्рдл्рд░ेрдб рдиोрдмेрд▓ рдХी рдЫрд╡ि, рдЙрдирдХे рдЬрди्рдо рддрдеा рдоृрдд्рдпु рдХी рддाрд░ीрдЦ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдпूрдиाрдиी рджेрд╡ी рдЖрдЗрд╕िрд╕ рдХा рдЪिрдд्рд░, рд░ॉрдпрд▓ рдПрдХेрджрдоी рдСрдл рд╕ाрдЗंрд╕ рд╕्рдЯॉрдХрд╣ोрдо рддрдеा рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै।
1901 рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдХे рддрд╣рдд рдоिрд▓рдиा рд╡ाрд▓ी рдзрдирд░ाрд╢ि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдмрджрд▓рддा рдЧрдпा। рд╢ुрд░ू рдоें рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд 150,000 рдХ्рд░ाрдЙрди рджिрдП рдЬाрддे рдеे рдФрд░ 1981 рдоें рдпрд╣ рдмрдв़рдХрд░ 1 рдоिрд▓िрдпрди рдХ्рд░ाрдЙрди рд╣ो рдЧрдпा। 2000 рдоें рдпрд╣ 9 рдоिрд▓िрдпрди рдХ्рд░ाрдЙрди рд╣ुрдЖ рд╡рд╣ीं рдПрдХ рд╕ाрд▓ рдмाрдж 10 рдоिрд▓िрдпрди рдХ्рд░ाрдЙрди рд╣ो рдЧрдпा।



Sunday, March 22, 2020

Can Contaminated Currencies Spread Coronavirus? All You Need To Know

 Can Contaminated Currencies Spread Coronavirus? All You Need To Know


A recent letter written by the Confederation of All India Traders (CAIT) to finance minister Nirmala Sitharaman about the possible spread of coronavirus through currency notes has revived concerns around handling of cash during an epidemic. Apart from writing to the finance minister (read here), CAIT, a body representing 5 crore small traders also wrote to Prime Minister Narendra Modi on March 11, urging him to drive India towards the adoption of polymer currency.
While there is no conclusive scientific study that links the spread of the current strain of Coronavirus to contaminated currency notes, the World Health Organisation has advised taking measures to maintain proper hygiene post handling of notes. Even India's central bank, the Rerserve Bank Of India (RBI) has refrained from issuing any statement on avoiding the usage of paper currency.



"...usage of paper currency which is most dreaded carrier for different viruses and infections due to rapid change of hands between unknown people and thus becomes a health hazard", CAIT said in its letter to Prime Minister Narendra Modi. The body cited the safety of polymer currency, mentioning 13 countries who have switched entirely to these notes, ditching paper variants, and more than 15 countries in the line to do so. It can be read here.

Data from the RBI show that there are 10,875 crore banknotes in circulation as of March 31, 2019, according to a report released by it on August 29, 2019. Additionally, the data show 12,000 crore coins in circulation.

 These sentiments were also echoed by the the research desk of the State Bank of India through their publication 'Ecowrap', which touched upon the issue on March 17. They cited the CAIT's letter, the adoption of polymer-based currency and went a step further to cite various studies conducted in India showing the previous instances where Indian banknotes were found to consist of pathogens.

A 2015 study conducted by King George's Medical University, Lucknow, showed that almost an entire sample of 96 banknotes and 48 coins were contaminated with virus, fungus and bacteria.

A 2016 study conducted in Tamil Nadu showed 86.4% of 120 banknotes collected from doctors, banks, markets, butchers, students and housewives had various disease causing pathogens.

Another 2016 from Karnataka study showed 58 of 100 notes of ₹100, 50, 20 & 10 were contaminated 

Global concerns
These concerns about contaminated currencies have been reflected in other countries too. The Peoples' Bank of China has undertaken the disinfection of cash through ultraviolet light, high temperatures, quarantining it for 14 days and the destruction of existing cash. In the United States, some banks have reportedly asked the Federal Reserve and the Treasury to vouch for the safety of bank bills.

For how long does coronavirus stay on currency?
COVID-19 is the latest string in the coronavirus family, and the WHO has stated that it is not certain how long COVID-19 survives on surfaces. However, it goes on to state, "Studies suggest that coronaviruses (including preliminary information on the COVID-19 virus) may persist on surfaces for a few hours or up to several days. This may vary under different conditions (e.g. type of surface, temperature or humidity of the environment)." You can read this here. Another study conducted by two German universities in the 'Journal of Hospital Infections' pegs the following time frames for the persistence of viruses from the coronavirus family (not COVID-19) on various surfaces.



 A nudge towards digital payments?

While Institutions around the world have stopped short of recommending the avoidance of currency, they have advised caution.
Speaking to the Telegraph on March 2, the WHO said, "Yes it's possible and it's a good question. We know that money changes hands frequently and can pick up all sorts of bacteria and viruses and things like that. We would advise people to wash their hands after handling banknotes, and avoid touching their face. When possible it's a good idea to use contactless payments." However, fact checking website Snopes reported that the WHO later clarified that it was not propagating contactless payments as a way to stop COVID-19's transmission, and that they had not issued banknote related guidelines. BOOM has reached out to the WHO for a comment on this, and will update the story on receiving one.

Back at home, the RBI has issued an advisory dated March 16, alerting the citizens to various forms of digital payment, and how it is relevant in the current scenario. A senior RBI official who did not wish to be named told BOOM, "The jury is still out there on the spread of the virus through notes. Therefore, we are not saying do not use cash, we are just making the alternatives known so people can avoid crowded and public places."

The advisory states, "In the context of the efforts to limit the fallout of the corona virus pandemic by avoiding social contact and visit to public places, public can use these modes of digital payment from the convenience of their homes through online channels like mobile banking, internet banking, cards, etc. and avoid using cash which may require going to crowded places for sending money or paying bills."

COVID-19 is the latest coronavirus disease which has infected more than 200,000 people globally, and has killed more than 9,200, as governments around the world are grappling with limiting its fallout.

As the disease spreads by contact, international and regional health organisations have thus recommended measures including social distancing and self-quarantines to help inhibit the spread of the deadly virus.

Saturday, March 21, 2020

Corona Helpdesk: рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ों рд╡ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рд╕े рд░рд╣ें рд╕ाрд╡рдзाрди, WhatsApp рдпूрдЬрд░्рд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмрдиाрдпा рд╣ेрд▓्рдк рдбेрд╕्рдХ


Corona Helpdesk: рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ों рд╡ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рд╕े рд░рд╣ें рд╕ाрд╡рдзाрди, WhatsApp рдпूрдЬрд░्рд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмрдиाрдпा рд╣ेрд▓्рдк рдбेрд╕्рдХ
рд╣ाрд▓ рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै рдХि рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдоैрд╕ेрдЬिंрдЧ рдПрдк рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ें рдлैрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрди рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ों рдФрд░ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рд╣ै।...

рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी, рдПрдПрдирдЖрдЗ। рдХोрд╡िрдб-19 рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рдмीрдЪ рдлैрд▓ी рдЖрд╢ंрдХाрдУं рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╡ाрдЯ्рд╕рдПрдк рдкрд░ рдСрдлिрд╢िрдпрд▓ рдЪैрдЯрдмोрдЯ рд▓ांрдЪ рдХिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕े рдоाрдпрдЧрд╡ рдХोрд░ोрдиा рд╣ेрд▓्рдкрдбेрд╕्рдХ рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ाрдЯ्рд╕рдПрдк рдХे рд╕рднी рдпूрдЬрд░्рд╕ рд▓िрдП рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕ рдиंрдмрд░ рд╕े рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧों рдХो рдЕрдкрдиे рдлोрди рдХी рдХांрдЯेрдХ्рдЯ рд▓िрд╕्рдЯ рдоें 9013151515 рдиंрдмрд░ рдХो рд╕ेрд╡ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдкрд░ рдоैрд╕ेрдЬ рднेрдЬрдХрд░ рдЬрд░ूрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рд╣ाрд▓ рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрдпा рд╣ै рдХि рд╕ोрд╢рд▓ рдоीрдбिрдпा рдФрд░ рдоैрд╕ेрдЬिंрдЧ рдПрдк рдкрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ें рдлैрд▓ рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЗрди рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ों рдФрд░ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рдкрд░ рд▓рдЧाрдо рд▓рдЧाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдСрдлिрд╢िрдпрд▓ рдЪैрдЯрдмोрдЯ рд▓ांрдЪ рдХрд░рдиे рдХा рдпрд╣ рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд▓ोрдЧों рдХो рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╕े рдмрдЪрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЬрд░ूрд░ी рд╕рддрд░्рдХрддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЬाрдПрдЧी।

1075 рдиंрдмрд░ рдкрд░ рдХрд░ें рдХॉрд▓

рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХे рдЬॉрдЗंрдЯ рд╕ेрдХ्рд░рдЯрд░ी рд▓рд╡ рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓ рдиे рдк्рд░ेрд╕ рдХांрдл्рд░ेंрд╕ рдоें рдХрд╣ा рдХि рдоैं рд▓ोрдЧों рд╕े рдЕрдкीрд▓ рдХрд░рддा рд╣ूं 1075 рдиंрдмрд░ рдкрд░ рдХॉрд▓ рдХрд░ рдХोрд░ोрдиा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕ाрд░ी рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ें рдФрд░ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рд╕े рдмрдЪें।
 Corona Helpdesk: рдЭूрдаी рдЦрдмрд░ों рд╡ рдЕрдлрд╡ाрд╣ों рд╕े рд░рд╣ें рд╕ाрд╡рдзाрди, WhatsApp рдпूрдЬрд░्рд╕ рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдмрдиाрдпा рд╣ेрд▓्рдк рдбेрд╕्рдХ


рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ рдиे рдоोрджी рдХे 'рдЬрдирддा рдХрд░्рдл्рдпू' рдкрд╣рд▓ рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी

рд╕рдоाрдЪाрд░ рдПрдЬेंрд╕ी рдЖрдЗрдПрдПрдирдПрд╕ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╡िрд╢्рд░्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (рдбрдм्рд▓्рдпूрдПрдЪрдУ) рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзि рд╣ेंрдХ рдмेрдХेрдбрдо рдиे рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдХे 'рдЬрдирддा рдХрдл्рд░्рдпू' рдкрд╣рд▓ рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै। рдЙрдирдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдХि рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдоें рдпрд╣ рдХाрд░рдЧрд░ рдХрджрдо рд╣ोрдЧा।рдмेрдХेрдбрдо рдиे рдХрд╣ा, 'рд╣рдо рдЬрдирддा рдХрд░्рдл्рдпू рдФрд░ рд╕ोрд╢рд▓ рдбिрд╕्рдЯेंрд╕िंрдЧ рдЕрдкрдиाрдиे рдХो рд▓ेрдХрд░ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдоोрджी рдХे рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд░рдгрдиीрддि рдХा рдк्рд░рднाрд╡ी рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрд╣рдо рд╣ोрдЧा।
рд╣ाрдеों рдХो рд╕ाрдл рд░рдЦрдиे рдФрд░ рдЫींрдХрддे-рдЦांрд╕рддे рд╕рдордп рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиे рд╕े рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХो рд░ोрдХрдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓рддी рд╣ै। рд╕рддрд░्рдХрддा рдХे рдЗрди рдХрджрдоों рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рд╕ोрд╢рд▓ рдбिрд╕्рдЯेंрд╕िंрдЧ рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдФрд░ рднी рдк्рд░рднाрд╡ी рдирддीрдЬे рджेрдЧा। рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╕ोрд╢рд▓ рдбिрд╕्рдЯेंрд╕िंрдЧ рд╣ी рдЗрд╕ рдЪुрдиौрддी рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╕ाрде рдоिрд▓рдХрд░ рдЦрдб़े рд╣ोрдиे рдЬैрд╕ा рд╣ै।' рдоोрджी рдиे рд░рд╡िрд╡ाрд░ рдХो рд╕ुрдмрд╣ рд╕ाрдд рдмрдЬे рд╕े рд░ाрдд рдиौ рдмрдЬे рддрдХ рдЬрдирддा рдХрдл्рд░्рдпू рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд▓ोрдЧों рд╕े рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рдШрд░ों рд╕े рдмाрд╣рд░ рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓рдиे рдХी рдЕрдкीрд▓ рдХी рд╣ै।


Thursday, March 19, 2020

рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХ्рдпा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рдХैрд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै

рдЪीрди рдХे рд╡ुрд╣ाрди рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ (Coronavirus disease - COVID-19) рдЕрдм рддрдХ 145 рд╕े рдЬ्рдпाрджा рджेрд╢ों рдоें рдкрд╣ुंрдЪ рдЧрдпा рд╣ै. рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕े рдорд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 8419 рдХो рдкाрд░ рдХрд░ рдЧрдИ рд╣ै. рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (рдбрдм्рд▓ूрдПрдЪрдУ) рдиे рдЗрд╕े рдорд╣ाрдоाрд░ी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै.

рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХी рд╕рд░рдХाрд░ें рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рдЬाрдЧрд░ूрдХ рдХрд░рдиे рдкрд░ рдз्рдпाрди рджे рд░рд╣ी рд╣ैं. рдЬाрдирдХाрд░ों рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХो рдлैрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХрдХрд░ рд╣ी рдЗрд╕े рдХाрдмू рдоें рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै. рдЗрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдХрд░ рд╣ी рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХी рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХे рд╕े рд░ोрдХрдеाрдо рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै.

 

рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХे 147 рдоाрдорд▓े
рднाрд░рдд рдоें рднी рдХोрд░ोрдиा рд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХे 151 рдоाрдорд▓ों рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै. рдЗрдирдоें 126 рднाрд░рддीрдп рдФрд░ 25 рд╡िрджेрд╢ी рдиाрдЧрд░िрдХ рд╣ैं. рдХोрд░ोрдиा рдиे рдЕрдм рддрдХ 145 рджेрд╢ों рдХो рдЕрдкрдиी рдЪрдкेрдЯ рдоें рд▓े рд▓िрдпा рд╣ै. рдХेрд░рд▓ рдоें 25 рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдкाрдП рдЧрдП рд╣ैं. рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЗрдирдоें рд╕े 3 рд▓ोрдЧों рдХा рдЗрд▓ाрдЬ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै.


рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдоें 39 рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ुрдИ рд╣ै. рдпूрдкी рдоें рднी 15 рдХोрд░ोрдиा рдХे рдоाрдорд▓े рдЖрдП рд╣ैं. рджिрд▓्рд▓ी рдоें98 рд▓ोрдЧों рдоें рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдоिрд▓े рд╣ैं. рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдоें 11 рдоाрдорд▓ों рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ुрдИ рд╣ै. рднाрд░рдд рдоें рдХोрд░ोрдиा рдХे рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕े рдЕрдм рддрдХ рддीрди рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै.

рд╕ाрд░्рдХ рджेрд╢ों рдХे рдк्рд░рдоुрдЦों рд╕े рдкीрдПрдо рдоोрджी рдиे рдХी рдЪрд░्рдЪा
рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдиे рд░рд╡िрд╡ाрд░ рд╢ाрдо 5 рдмрдЬे рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рдЬрд░िрдП рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдкрд░ рд╕ाрд░्рдХ рджेрд╢ों рдХे рдк्рд░рдоुрдЦों рд╕े рдЪрд░्рдЪा рдХी. рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдоें рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЕрд╢рд░рдл рдЧрдиी, рдоाрд▓рджीрд╡ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЗрдм्рд░ाрд╣िрдо рд╕ोрд▓ी, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдЧोрдЯрдмрдпा рд░ाрдЬрдкрдХ्рд╖, рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ рдХी рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╢ेрдЦ рд╣рд╕ीрдиा, рднूрдЯाрди рдХे рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдФрд░ рдиेрдкाрд▓ рдХे рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХेрдкी рдУрд▓ी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП.

рдкाрдХिрд╕्рддाрди рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ी рдЗрд╕ рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдП. рд╕рднी рдк्рд░рдоुрдЦों рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХोрд░ोрдиा рдХा рдоुрдХाрдмрд▓े рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╕рд╣рдорддि рдЬрддाрдИ. рдЗрдЯрд▓ी рдоें 27,980 рд▓ोрдЧ рдЬाрдирд▓ेрд╡ा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХोрд░ोрдиा рдХी рдЪрдкेрдЯ рдоें рдЖ рдЪुрдХे рд╣ैं.

рдХोрд░ोрдиा рд╕े рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдЕрдм рддрдХ 8419 рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ैं.

рдИрд░ाрди рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХोрд░ोрдиा рд╕े 853 рдФрд░ рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдоें 81 рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै

рд╕िрд░्рдл рдЗрдЯрд▓ी рдоें рд╣ी рдЕрдм рддрдХ рдХोрд░ोрдиा рд╕े 2,158 рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै.

рдЪीрди рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 80,824 рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै.

рдЪीрди рдоें рдЕрдм рддрдХ рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдорд░рдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХрд░ीрдм 3200 рд╣ो рдЧрдпी рд╣ै.

рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд▓ोрдЧों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 1,98,366 рдХे рдкाрд░ рдЪрд▓ी рдЧрдпी рд╣ै.
рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХ्рдпा рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕े рдХैрд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै


рдХोрд░ोрдиा рдХो рдХाрдмू рдоें рдХрд░рдиा рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी
рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕े рдлैрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиा рдПрдХ рдмрдб़ी рдЪुрдиौрддी рдмрди рдЧрдИ рд╣ै. рд╣ाрд▓ांрдХि, рдЪीрди рдЗрд╕े рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдоुрдордХिрди рдХोрд╢िрд╢ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै. рд╡рд╣ां рдирдП рдоाрдорд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдШрдЯी рд╣ै. рдпрд╣ 145 рджेрд╢ों рдоें рдлैрд▓ рдЪुрдХा рд╣ै.

рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдпाрдиी WHO рдиे рдЗрд╕े рдорд╣ाрдоाрд░ी рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рд╣ै. WHO рдХी рддрд░рдл рд╕े рдПрдХ рдПрдбрд╡ाрдЗрдбрд░ी рднी рдЬाрд░ी рдХी рдЧрдИ рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рдмीрдоाрд░ी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рд░ोрдХрдеाрдо рдХे рдЙрдкाрдпों рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै.

145 рджेрд╢ों рдоें рдкрд╣ुंрдЪा рдпрд╣ рд╡ाрдпрд░рд╕
рдЪीрди рд╕े рдмाрд╣рд░ 145 рджेрд╢ों рдоें рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдоाрдорд▓ों рдХी рдкुрд╖्рдЯि рд╣ुрдИ рд╣ै. рдЗрди рджेрд╢ों рдоें рдеाрдИрд▓ैंрдб, рдИрд░ाрди, рдЗрдЯрд▓ी, рдЬाрдкाрди, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдорд▓ेрд╢िрдпा, рдЕрдоेрд░िрдХा, рдл्рд░ांрд╕, рдЬрд░्рдордиी рдФрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЕрд░рдм рдЕрдоीрд░ाрдд рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं. рдЖрдЗрдП рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдмрдЪाрд╡ рдХे рддрд░ीрдХे рдХ्рдпा рд╣ैं.

рдХ्рдпा рд╣ै рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕?
рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдРрд╕े рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╕े рдЬुрдХाрдо рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рддрдХрд▓ीрдл рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै. рдЗрд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рдкрд╣рд▓े рдХрднी рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै. рдЗрд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рджिрд╕ंрдмрд░ рдоें рдЪीрди рдХे рд╡ुрд╣ाрди рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा. рдбрдм्рд▓ूрдПрдЪрдУ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ, рдмुрдЦाрд░, рдЦांрд╕ी, рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рддрдХрд▓ीрдл рдЗрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ैं. рдЕрдм рддрдХ рдЗрд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рдлैрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХрдиे рд╡ाрд▓ा рдХोрдИ рдЯीрдХा рдирд╣ीं рдмрдиा рд╣ै.

рдХ्рдпा рд╣ैं рдЗрд╕ рдмीрдоाрд░ी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг?
рдЗрд╕рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдл्рд▓ू рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╣ैं. рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХे рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рдмुрдЦाрд░, рдЬुрдХाрдо, рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рддрдХрд▓ीрдл, рдиाрдХ рдмрд╣рдиा рдФрд░ рдЧрд▓े рдоें рдЦрд░ाрд╢ рдЬैрд╕ी рд╕рдорд╕्рдпा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рд╣ैं. рдпрд╣ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕े рджूрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдлैрд▓рддा рд╣ै. рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмрд╣ुрдд рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдмрд░рддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै. рдХुрдЫ рдоाрдорд▓ों рдоें рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдШाрддрдХ рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै. рдЦाрд╕ рддौрд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдЙрдо्рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдФрд░ рдЬिрди्рд╣ें рдкрд╣рд▓े рд╕े рдЕрд╕्рдердоा, рдбाрдпрдмिрдЯीрдЬ़ рдФрд░ рд╣ाрд░्рдЯ рдХी рдмीрдоाрд░ी рд╣ै.

рдХ्рдпा рд╣ैं рдЗрд╕рд╕े рдмрдЪाрд╡ рдХे рдЙрдкाрдп?
рд╕्‍рд╡ाрд╕्‍рде्‍рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдиे рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╕े рдмрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рджिрд╢ाрдиिрд░्рджेрд╢ рдЬाрд░ी рдХिрдП рд╣ैं. рдЗрдирдХे рдоुрддाрдмिрдХ, рд╣ाрдеों рдХो рд╕ाрдмुрди рд╕े рдзोрдиा рдЪाрд╣िрдП. рдЕрд▓्‍рдХोрд╣рд▓ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैंрдб рд░рдм рдХा рдЗрд╕्‍рддेрдоाрд▓ рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै. рдЦांрд╕рддे рдФрд░ рдЫीрдХрддे рд╕рдордп рдиाрдХ рдФрд░ рдоुंрд╣ рд░ूрдоाрд▓ рдпा рдЯिрд╢्‍рдпू рдкेрдкрд░ рд╕े рдврдХрдХрд░ рд░рдЦें. рдЬिрди рд╡्‍рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рдХोрд▓्‍рдб рдФрд░ рдл्рд▓ू рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рд╣ों рдЙрдирд╕े рджूрд░ी рдмрдиाрдХрд░ рд░рдЦें. рдЕंрдбे рдФрд░ рдоांрд╕ рдХे рд╕ेрд╡рди рд╕े рдмрдЪें. рдЬंрдЧрд▓ी рдЬाрдирд╡рд░ों рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рдЖрдиे рд╕े рдмрдЪें.

рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди (WHO) рдХे рд╕ाрдд рд╕्рдЯेрдк्рд╕
рд╡िрд╢्рд╡ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдЧрдарди рдиे рд╕ाрдд рдЖрд╕ाрди рд╕्рдЯेрдк्рд╕ рдмрддाрдП рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдорджрдж рд╕े рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХो рдлैрд▓рдиे рд╕े рд░ोрдХा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЦुрдж рднी рдЗрд╕рдХे рдЗंрдлेрдХ्рд╢рди рд╕े рдмрдЪा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै.

рдХिрд╕े рдкрд╣рдирдиा рдЪाрд╣िрдП рдоाрд╕्рдХ?

  1. рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ैं рддो рдЖрдкрдХो рдоाрд╕्рдХ рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рдирд╣ीं рд╣ै.
  2. рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдХिрд╕ी рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╕े рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рджेрдЦрднाрд▓ рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं, рддो рдЖрдкрдХो рдоाрд╕्рдХ рдкрд╣рдирдиा рд╣ोрдЧा.
  3. рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдХो рдмुрдЦाрд░, рдХрдл рдпा рд╕ांрд╕ рдоें рддрдХрд▓ीрдл рдХी рд╢िрдХाрдпрдд рд╣ै, рдЙрди्рд╣ें рдоाрд╕्рдХ рдкрд╣рдирдиा рдЪाрд╣िрдП рдФрд░ рддुрд░ंрдд рдбॉрдХ्рдЯрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП.

рдоाрд╕्рдХ рдкрд╣рдирдиे рдХा рдХ्рдпा рд╣ै рддрд░ीрдХा?
  1. рдоाрд╕्рдХ рдкрд░ рд╕ाрдордиे рд╕े рд╣ाрде рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдиा рдЪाрд╣िрдП.
  2. рдЕрдЧрд░ рд╣ाрде рд▓рдЧ рдЬाрдП рддो рддुрд░ंрдд рд╣ाрде рдзोрдиा рдЪाрд╣िрдП.
  3. рдоाрд╕्рдХ рдХो рдРрд╕े рдкрд╣рдирдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЖрдкрдХी рдиाрдХ, рдоुंрд╣ рдФрд░ рджाрдв़ी рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдЙрд╕рд╕े рдврдХा рд░рд╣े.
  4. рдоाрд╕्рдХ рдЙрддाрд░рддे рд╡рдХ्рдд рднी рдоाрд╕्рдХ рдХी рд▓ाрд╕्рдЯिрдХ рдпा рдлीрддा рдкрдХрдб़рдХ рдХрд░ рдиिрдХाрд▓рдиा рдЪाрд╣िрдП, рдоाрд╕्рдХ рдирд╣ीं рдЫूрдиा рдЪाрд╣िрдП.
  5. рд╣рд░ рд░ोрдЬ рдоाрд╕्рдХ рдмрджрд▓ рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП.

рдХोрд░ोрдиा рдХे рдЦ़рддрд░े рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдкाрдп
  1. рдХोрд░ोрдиा рд╕े рдоिрд▓рддे-рдЬुрд▓рддे рд╡ाрдпрд░рд╕ рдЦांрд╕ी рдФрд░ рдЫींрдХ рд╕े рдЧिрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдмूंрджों рдХे рдЬ़рд░िрдП рдлैрд▓рддे рд╣ैं.
  2. рдЕрдкрдиे рд╣ाрде рдЕрдЪ्рдЫी рддрд░рд╣ рдзोрдПं.
  3. рдЦांрд╕рддे рдпा рдЫींрдХрддे рд╡рдХ़्рдд рдЕрдкрдиा рдоुंрд╣ рдврдХ рд▓ें.
  4. рд╣ाрде рд╕ाрдл़ рдирд╣ीं рд╣ो рддो рдЖंрдЦों, рдиाрдХ рдФрд░ рдоुंрд╣ рдХो рдЫूрдиे рдмрдЪें.

рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг
  1. рдХोрд░ोрдиाрд╡ाрдпрд░рд╕ (рдХोрд╡ाрдЗрдб-19) рдоें рдкрд╣рд▓े рдмुрдЦ़ाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै.
  2. рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╕ूрдЦी рдЦांрд╕ी рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рд╣рдл़्рддे рдмाрдж рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рдкрд░ेрд╢ाрдиी рд╣ोрдиे рд▓рдЧрддी рд╣ै.
  3. рдЗрди рд▓рдХ्рд╖рдгों рдХा рд╣рдоेрд╢ा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рдЖрдкрдХो рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╣ै.
  4. рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдЧंрднीрд░ рдоाрдорд▓ों рдоें рдиिрдоोрдиिрдпा, рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рдоें рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рдкрд░ेрд╢ाрдиी, рдХिрдбрдиी рдл़ेрд▓ рд╣ोрдиा рдФрд░ рдпрд╣ां рддрдХ рдХि рдоौрдд рднी рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै.
  5. рдЙрдо्рд░рджрд░ाрдЬ़ рд▓ोрдЧ рдФрд░ рдЬिрди рд▓ोрдЧों рдХो рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдХोрдИ рдмीрдоाрд░ी рд╣ै (рдЬैрд╕े рдЕрд╕्рдердоा, рдордзुрдоेрд╣, рджिрд▓ рдХी рдмीрдоाрд░ी) рдЙрдирдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдЦ़рддрд░ा рдЧंрднीрд░ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै.

рдХुрдЫ рдФрд░ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдоें рднी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рдЬैрд╕े рдЬ़ुрдХाрдо рдФрд░ рдл्рд▓ू рдоें.

рдХोрд░ोрдиा рдХा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдлैрд▓рдиे рд╕े рдХैрд╕े рд░ोрдХें?
  1. рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рдЗрд▓ाрдХ़े рд╕े рдЖрдП рд╣ैं рдпा рдХिрд╕ी рд╕ंрдХ्рд░рдоिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрдкрд░्рдХ рдоें рд░рд╣े рд╣ैं рддो рдЖрдкрдХो рдЕрдХेрд▓े рд░рд╣рдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै.
  2. рдШрд░ рдкрд░ рд░рд╣ें
  3. рдСрдл़िрд╕, рд╕्рдХूрд▓ рдпा рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рди рдЬाрдПं
  4. рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡ाрд╣рди рдЬैрд╕े рдмрд╕, рдЯ्рд░ेрди, рдСрдЯो рдпा рдЯैрдХ्рд╕ी рд╕े рдпाрдд्рд░ा рди рдХрд░ें
  5. рдШрд░ рдоें рдоेрд╣рдоाрди рди рдмुрд▓ाрдПं.
  6. рдШрд░ рдХा рд╕ाрдоाрди рдХिрд╕ी рдФрд░ рд╕े рдоंрдЧाрдПं.
  7. рдЕрдЧрд░ рдЖрдк рдФрд░ рднी рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рд░рд╣ рд░рд╣े рд╣ैं рддो рдЬ़्рдпाрджा рд╕рддрд░्рдХрддा рдмрд░рддें.
  8. рдЕрд▓рдЧ рдХрдорд░े рдоें рд░рд╣ें рдФрд░ рд╕ाрдЭा рд░рд╕ोрдИ рд╡ рдмाрдерд░ूрдо рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕ाрдл़ рдХрд░ें.
  9. 14 рджिрдиों рддрдХ рдРрд╕ा рдХрд░рддे рд░рд╣ें рддाрдХि рд╕ंрдХ्рд░рдордг рдХा рдЦ़рддрд░ा рдХрдо рд╣ो рд╕рдХे.

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдХोрдИ рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं рдоिрд▓े рд╣ैं рдХि рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдкाрд░्рд╕рд▓, рдЪिрдЯ्рдЯिрдпों рдпा рдЦाрдиे рдХे рдЬ़рд░िрдП рдлैрд▓рддा рд╣ै. рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдЬैрд╕े рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╢рд░ीрд░ рдХे рдмाрд╣рд░ рдмрд╣ुрдд рдЬ़्рдпाрджा рд╕рдордп рддрдХ рдЬ़िंрджा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддे.

рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рд╕ंрдХ्рд░рдордг рд╣ो рдЬाрдпे рддрдм?
  1. рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рдХोрдИ рдЗрд▓ाрдЬ рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдоें рдмीрдоाрд░ी рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдХрдо рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рджрд╡ाрдЗрдпां рджी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं.
  2. рдЬрдм рддрдХ рдЖрдк рдаीрдХ рди рд╣ो рдЬाрдПं, рддрдм рддрдХ рдЖрдк рджूрд╕рд░ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд░рд╣ें.
  3. рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдЗрд▓ाрдЬ़ рдХे рд▓िрдП рд╡ैрдХ्рд╕ीрди рд╡िрдХрд╕िрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рдХाрдо рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै.
  4. рдЗрд╕ рд╕ाрд▓ рдХे рдЕंрдд рддрдХ рдЗंрд╕ाрдиों рдкрд░ рдЗрд╕рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рд▓िрдпा рдЬाрдПрдЧा.
  5. рдХुрдЫ рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдПंрдЯी-рд╡ाрдпрд░рд▓ рджрд╡ा рдХा рднी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं.

рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднी рдЬाрд░ी рдХी рдПрдбрд╡ाрдЗрдЬ़рд░ी
рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рднी рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рддрдд्рдХाрд▓ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХेंрдж्рд░ рдкрд░ рд╕ूрдЪрдиा рджेрдиे рдХो рдХрд╣ा рд╣ै. рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп рдХी рддрд░рдл рд╕े 24 рдШंрдЯे рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рд░ूрдо рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै. рдлोрди рдиंрдмрд░ 011-23978046 рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдХंрдЯ्рд░ोрд▓ рд░ूрдо рдоें рд╕ंрдкрд░्рдХ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै. рдЗрд╕рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा ncov2019@gmail.com рдкрд░ рдоेрд▓рдХрд░ рдХे рднी рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖рдгों рдпा рдХिрд╕ी рднी рддрд░рд╣ рдХी рдЖрд╢ंрдХाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдЬाрдирдХाрд░ी рд▓ी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै.

рдЪीрди рдФрд░ рдЗрдЯрд▓ी рдоें рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЕрд╕рд░
рдЪीрди рдоें рдЗрд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рдХा рдмрд╣ुрдд рдЬ्рдпाрджा рдЕрд╕рд░ рдкрдб़ा рд╣ै. рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЕрд╕рд░ рдЪीрди рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдкрдб़ा рд╣ै. рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдЪीрди рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕ुрд╕्рддी рдХे рджौрд░ рдоें рд╣ै. рд▓рдЧрднрдЧ 18 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд╕ाрд░्рд╕ рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╕े рднी рдРрд╕ा рд╣ी рдЦрддрд░ा рдмрдиा рдеा. рд╕ाрд▓ 2002-03 рдоें рд╕ाрд░्рд╕ рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें 700 рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд▓ोрдЧों рдХी рдоौрдд рд╣ुрдИ рдеी.

рдЗрдирд╕ाрди рдХे рдмाрд▓ рд╕े 900 рдЧुрдиा рдЫोрдЯा рд╣ै рдХोрд░ोрдиा
рдХ्рдпा рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдпाрдиी рдХि Coronavirus disease (COVID-19) рдмрд╣ुрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рднाрд╡ी рд╡ाрдпрд░рд╕ рд╣ै. рдХोрд░ोрдиा рд╡ाрдпрд░рд╕ рдоाрдирд╡ рдХे рдмाрд▓ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 900 рдЧुрдиा рдЫोрдЯा рд╣ै. рдЖрдХाрд░ рдоें рдЗрд╕ рдЫोрдЯे рд╡ाрдпрд░рд╕ рдиे рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХो рдбрд░ा рджिрдпा рд╣ै. рдЗрд╕рдХा рдЦौрдл рдЖрдЬ рджुрдиिрдпाрднрд░ рдоें рджिрдЦ рд░рд╣ा рд╣ै.

Saturday, March 14, 2020

Operation vanilla । Trust bill by direct tex dispute । Global intellectual property index । patent cooperative treat । Treadmark copyright and india । Genome mapping project । Climate change and agriculture

рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХी рд╢ांрддिрдХाрд▓ीрди рд░рдгрдиीрддि
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдоेрдбाрдЧाрд╕्рдХрд░ (Madagascar) рдоें рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдбाрдпрдиे (Diane) рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд▓ोрдЧों рдХो рд╕рд╣ाрдпрддा рдФрд░ рд░ाрд╣рдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╡рдиीрд▓ा (Operation Vanilla) рдХे рддрд╣рдд рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХे рдкोрдд рдЖрдИрдПрдирдПрд╕ рдРрд░ाрд╡рдд (INS Airavat) рдХो рднेрдЬा।
рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु:
рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдИ рдмाрдв़ рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдиिрдкрдЯрдиे рдХे рд▓िрдпे рдоेрдбाрдЧाрд╕्рдХрд░ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдкрддि рдПंрдб्рд░ी рд░ाрдЬोрдЗрд▓िрдиा (Andry Rajoelina) рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорджрдж рдХी рдЕрдкीрд▓ рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдж्рд╡ाрд░ा рдоेрдбाрдЧाрд╕्рдХрд░ рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдорджрдж рдкрд╣ुँрдЪाрдИ рдЧрдИ।
 
рд╢ांрддिрдХाрд▓ीрди рд░рдгрдиीрддि рдХे рдШрдЯрдХ
(Component Of Peacetime Strategy) рд╣ाрд▓ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднाрд░рдд рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХी рд╢ांрддिрдХाрд▓ीрди рд░рдгрдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ा рд╣ै। рдоोрдЬ़ांрдмिрдХ рдХो рдорджрдж: рдоाрд░्рдЪ 2019 рдоें рдЬрдм рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рдИрджाрдИ (Idai) рдиे рдоोреЫाрдо्рдмिрдХ рдоें рддрдмाрд╣ी рдордЪाрдИ рддрдм рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рдоोрдЬ़ांрдмिрдХ рдХी рдорджрдж рдХे рд▓िрдпे рдЪाрд░ рдпुрдж्рдзрдкोрддों рдХो рддैрдиाрдд рдХिрдпा рдеा। рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХो рдорджрдж: рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें рдЬрдм рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХे рд╕ुрд▓ाрд╡ेрд╕ी рдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рддीрд╡्рд░рддा рдХे рднूрдХंрдк рдЖрдпा рддрдм рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рдСрдкрд░ेрд╢рди рд╕рдоुрдж्рд░ рдоैрдд्рд░ी (Operation Samudra Maitri) рдХे рддрд╣рдд рдЗंрдбोрдиेрд╢िрдпा рдХो рддрдд्рдХाрд▓ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕рд╣ाрдпрддा рдкрд╣ुँрдЪाрдИ рдеी। рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рдЯाрдЗрдлूрди рд╣ाрдЧिрдмिрд╕ (Hagibis) рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдЬाрдкाрди рдХो рдорджрдж рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдпे рджो рдпुрдж्рдзрдкोрдд рднेрдЬे рдеे। рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХा рдпрд╣ рдирдпा рдоाрдирд╡ीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рддीрдп рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдХे рд╡िрдЬ़рди 'рд╕ाрдЧрд░’ (рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдпे рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡िрдХाрд╕- Security and Growth for all in the Region) рдХी рдПрдХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै।
 
рд╕ाрдЧрд░- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕рднी рдХे рд▓िрдпे рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕ंрд╡ृрдж्рдзि
(SAGAR- Security And Growth for All in the Region):
рд╕ाрдЧрд░ (SAGAR) рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рднाрд░рдд рдХे рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рдирд░ेंрдж्рд░ рдоोрджी рдж्рд╡ाрд░ा рдоॉрд░ीрд╢рд╕ рдпाрдд्рд░ा рдХे рджौрд░ाрди рд╡рд░्рд╖ 2015 рдоें рдиीрд▓ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рднाрд░рдд рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╢ांрддि, рд╕्рдеिрд░рддा рдФрд░ рд╕рдоृрдж्рдзि рднी рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╕िрдж्рдзांрдд; рд╕рднी рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдоुрдж्рд░ी рдиिрдпрдоों рдФрд░ рдоाрдирджंрдбों рдХा рд╕рдо्рдоाрди, рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХे рд╣िрддों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा, рд╕рдоुрдж्рд░ी рдоुрдж्рджों рдХा рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рд╕рдоाрдзाрди рддрдеा рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╕рд╣рдпोрдЧ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдЗрдд्рдпाрджि рд╣ै।
рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрддा рдХे рд░ुрдк рдоें- рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рднाрд░рдд рдиे рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд░ाрд╣рдд рдПрд╡ं рдмрдЪाрд╡ рдоिрд╢рди рдХो рдЕंрдЬाрдо рджेрдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो ‘рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрддा’ (Regional Security Provider) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рд╣ै।
рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ 2004 рдоें рднाрд░рдд рдоें рдЖрдИ рд╕ुрдиाрдоी рдХे рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХी рдоाрдирд╡ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि рдкрд░ рдЕрдзिрдХ реЫोрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХे рдХрдоांрдбрд░ों рдиे рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд░ाрд╣рдд рдПрд╡ं рдмрдЪाрд╡ рдоिрд╢рди рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा। рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рд╣िंрдж-рдк्рд░рд╢ांрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рджेрд╢ों рдХी рдорджрдж рдХे рд▓िрдпे рдЕрдкрдиी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕्рдеिрддि рдХो рдореЫрдмूрдд рдХिрдпा рд╣ै рддрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрдХрд░рдгों рдХी рдЕрдзिрдХ-рд╕े-рдЕрдзिрдХ рддैрдиाрддी рдХे рд╕ाрде рдЬрдЯिрд▓ рдоिрд╢рдиों рдХो рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░ рд▓ी рд╣ै।
рдЬрдЯिрд▓ рдоिрд╢рдиों рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рд╡рд░्рд╖ 2015 рдоें рдЕрджрди рдХी рдЦाреЬी рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХो рд▓ेрдХрд░ рдпрдорди рдоें рд╣ुрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХे рджौрд░ाрди рд╡рд╣ाँ рдлंрд╕े 1500 рднाрд░рддीрдпों рдФрд░ 1300 рд╡िрджेрд╢ी рдиाрдЧрд░िрдХों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмाрд╣рд░ рдиिрдХрд▓ा рдеा।
рдпрдорди рд╕ंрдХрдЯ рдХे рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдмाрдж рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдиे рдпрдорди рдХे рдкाрд╕ рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рд╕ोрдХोрдд्рд░ा (Socotra) рдж्рд╡ीрдк рдкрд░ рдлंрд╕े 38 рднाрд░рддीрдпों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдмाрд╣рд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдоें рдорджрдж рдХी рдеी। рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдХ рдоाрдирддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХे рдоिрд╢рдиों рд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕ॉрдл्рдЯ рдкाрд╡рд░ рдХी рдЫрд╡ि рдХो рдореЫрдмूрддी рдоिрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рдд рдХो рдЕрдкрдиे рдк्рд░рднाрд╡ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।
 
рдЪुрдиौрддिрдпाँ:
рдпрдж्рдпрдкि рдоाрдирд╡ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд░рдгрдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рджेрд╢ों рдоें рд╕ीрдоिрдд рдиौрд╕ैрдиिрдХों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдпे рд░рдгрдиीрддिрдХ рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рддी рд╣ै рдХिंрддु рд╡िрджेрд╢ी рдЬрд▓рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдпुрдж्рдзрдкोрддों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рднाрдЧीрджाрд░ рджेрд╢ों рдХो рдЪिंрддिрдд рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХी рд╢рдХ्рддि рдХो рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рддрд░ीрдХे рд╕े рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे рди рдХि рдХिрд╕ी рдзाрд░рдгा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрд░्рдеाрдд् рдХिрд╕ी рдоिрд╢рди рдХे рдЕंрддрд░्рдиिрд╣िрдд рдЗрд░ाрджे рдХो рднू-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд▓ाрдн рд▓ेрдиे рдХे рддौрд░ рдкрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рди рд╣ोрдиे рджें।
 
рдХ्рд╖рдорддा рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा:
рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдЗрди рдоिрд╢рдиों рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рд╕рд╣ाрдпрддा рдХुрд╢рд▓ рдФрд░ рд▓ाрдЧрдд рдк्рд░рднाрд╡ी рд╣ै рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рд╕рдорд░्рдкिрдд рдЖрдкрджा-рд░ाрд╣рдд рдк्рд▓ेрдЯрдлाрд░्рдоों рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिंрддु рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдЪीрди рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рднाрд░рдд рдиिрдпрдоिрдд рдпुрдж्рдзрдкोрддों рдПрд╡ं рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдЬрд╣ाрдЬ़ों рдХो рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рдХिрдпे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдЕрдоेрд░िрдХा рдФрд░ рдЪीрди рдХे рдЗрди्рд╡ेंрдЯ्рд░ी рдЕрд╕्рдкрддाрд▓ рдЬрд╣ाрдЬ़ рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕рд╣ाрдпрддा рдХे рд▓िрдпे рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдХे рдХाрдордЪрд▓ाрдК рдЖрдкрджा-рд░ाрд╣рдд рдЬрд╣ाреЫ рдЕрдоेрд░िрдХी рдиौрд╕ेрдиा рдХे рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдЬрд╣ाреЫ рдпूрдПрд╕рдПрдирдПрд╕ рдорд░्рд╕ी (USNS Mercy) рдпा рдкीрдкुрд▓्рд╕ рд▓िрдмрд░ेрд╢рди рдЖрд░्рдоी рдиेрд╡ी рдХे рдкीрд╕ рдЖрд░्рдХ (Peace Ark) рд╕े рдоेрд▓ рдирд╣ीं рдЦाрддे рд╣ैं рдЬो рд╡िрд╢ेрд╖ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╕ेрд╡ाрдУं рджेрдиे рдоें рд╕рдХ्рд╖рдо рд╣ैं।
рдЕрддः рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХो рд╣िंрдж-рдк्рд░рд╢ांрдд рдиौ рд╕ेрдиाрдУं рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдоेрд░िрдХी рдиौрд╕ेрдиा, рд░ॉрдпрд▓ рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпाрдИ рдиौрд╕ेрдиा рдФрд░ рдЬाрдкाрдиी рд╕ेрд▓्рдл-рдбिрдлेंрд╕ рдлोрд░्рд╕ेрдЬ рдХे рд╕ाрде рдЕрдзिрдХ рд╕рдорди्рд╡рдп рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрди рджेрд╢ों рдХी рдиौ рд╕ेрдиाрдУं рдХे рдкाрд╕ рдоाрдирд╡ीрдп рдЦрддрд░ों рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЕрдзिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ рд╣ै рдФрд░ рдЗрдирдХी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕्рдеिрддि рднी рдЕрдзिрдХ рдореЫрдмूрдд рд╣ै।
 
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣
рдЪूंрдХि рд╣िंрдж рдорд╣ाрд╕ाрдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рд▓рдЧाрддाрд░ рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдпे рднाрд░рдд рдХी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрддा рдХी рднूрдоिрдХा рдмрдв़рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдпे рднाрд░рддीрдп рдиौрд╕ेрдиा рдХे рдоाрдирд╡ीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд╢рди рдПрдХ рдмрдб़े рд╕рд╣рдХाрд░ी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╕рдоुрдж्рд░ी рд╕ाрдЭा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрд╣рдо рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ, 2020
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдмрдЬрдЯ рд╕рдд्рд░ рдХे рджौрд░ाрди рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕ंрд╕рдж рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ, 2020 рдкेрд╢ рдХिрдпा।
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु
рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ी рдиे рдЕрдкрдиे рдмрдЬрдЯ рднाрд╖рдг рдХे рджौрд░ाрди рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рдХे рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдиिрдкрдЯाрд░े рд╣ेрддु ‘рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा’ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХी рд╣ै।
рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рдмрдЬрдЯ рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╡ाрджों рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे ‘рд╕рдмрдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा’ рд▓ाрдИ рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк 1,89,000 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоाрдорд▓ों рдХा рдиिрдкрдЯाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ, 2020
рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡ाрджों рдХो рддीрд╡्рд░ рдЧрддि рд╕े рд╣рд▓ рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╡िрдд्рдд рдоंрдд्рд░ी рдиे рдмрдЬрдЯ рдоें рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдиिрдкрдЯाрд░े рд╣ेрддु рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЕрдкीрд▓ीрдп рдоंрдЪों рдпाрдиी рдЖрдпुрдХ्рдд (рдЕрдкीрд▓), рдЖрдпрдХрд░ рдЕрдкीрд▓ीрдп рдЕрдзिрдХрд░рдг, рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 4,83,000 рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдорд▓े рд▓ंрдмिрдд рд╣ैं। рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдоुрдХрджрдоेрдмाреЫी рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╡िрдзेрдпрдХ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 9.32 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рд╕े рдЬुрдб़े рдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рдХे рдоाрдорд▓ों рдХे рд╕рдоाрдзाрди рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рд╣ै।
рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЙрдо्рдоीрдж рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рд╕े рд╡िрд╡ाрджिрдд рдХрд░ рдХा рдПрдХ рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा рддेреЫी рд╕े рдФрд░ рд╕рд░рд▓ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╡рд╕ूрд▓ा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।
рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा
 рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд, рдПрдХ рдХрд░рджाрддा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╡िрд╡ाрджिрдд рдХрд░ों рдХी рд░ाрд╢ि рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा рдФрд░ рдЙрд╕े рдм्рдпाрдЬ рдПрд╡ं рдЬुрд░्рдоाрдиे рдкрд░ рдкूрд░ी рдЫूрдЯ рдоिрд▓ेрдЧी, рдмрд╢рд░्рддे рд╡рд╣ 31 рдоाрд░्рдЪ, 2020 рддрдХ рднुрдЧрддाрди рдХрд░े।
31 рдоाрд░्рдЪ, 2020 рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаाрдиे рд╡ाрд▓ों рдХो рдХुрдЫ рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд░ाрд╢ि рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдХेрд╡рд▓ 30 рдЬूрди, 2020 рддрдХ рдоाрди्рдп рд░рд╣ेрдЧी। рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рдЙрди рд╕рднी рдоाрдорд▓ों рдкрд░ рднी рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рднी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд▓ंрдмिрдд рд╣ैं।
 
рд╡िрдзेрдпрдХ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╡ाрдж
рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдиे рд╡िрдзेрдпрдХ рдХे рд╣िंрджी рдиाрдо рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХी рд╣ै рдФрд░ рддрд░्рдХ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╕рд░рдХाрд░ рд╡िрдзेрдпрдХ рдХा рдиाрдо рд╣िंрджी рдоें рд░рдЦрдХрд░ рдЧैрд░-рд╣िंрджी рднाрд╖िрдпों рдкрд░ рд╣िंрджी рднाрд╖ा рдХो рдЖрд░ोрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рд╣ै।
рд╕ाрде рд╣ी рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдиे рдпрд╣ рднी рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╡िрдзेрдпрдХ рдИрдоाрдирджाрд░ рдФрд░ рдмेрдИрдоाрди рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрде рд╕рдоाрди рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
рд╕рдмрдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा
рдпрд╣ рдпोрдЬрдиा рд╡िрдд्рддीрдп рд╡рд░्рд╖ 2019-20 рдХे рдмрдЬрдЯ рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХрд░ рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╡ाрджों рдХे рдиिрдкрдЯाрд░े рд╣ेрддु рд╢ुрд░ू рдХी рдЧрдИ рдеी।
рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЕंрддिрдо рдЧрдгрдиा рдоें рд╕рдмрдХा рд╡िрдХाрд╕ рдпोрдЬрдиा рд╕े 39,500 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рдЬुрдЯाрдиे рдХी рдЙрдо्рдоीрдж рдеी। рд╕рдмрдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдПрдордиेрд╕्рдЯी рд╡िंрдбो 15 рдЬрдирд╡рд░ी, 2020 рдХो рдмंрдж рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै рдФрд░ рддрдм рддрдХ рд▓рдЧрднрдЧ 90,000 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рдХे рдХрд░ों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдХрд░ीрдм 1.90 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рдЖрд╡ेрджрди рдЖрдП рд╣ैं। рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХी рд╕рдлрд▓рддाрдУं рдоें рд╕े рдПрдХ рдоोंрдбेрд▓ेрдЬ рдЗंрдбिрдпा рдлूрдб्рд╕ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб (рдЬिрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХैрдбрдмрд░ी рдЗंрдбिрдпा рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рдеा) рдиे рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмрдж्рджी (Baddi) рдоें рдЕрдкрдиे рдХрдеिрдд рд╕ंрдпंрдд्рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рдмрд╕े рд╡िрд╡ाрджाрд╕्рдкрдж рдХрд░ рд╡िрд╡ाрджों рдоें рд╕े рдПрдХ рдХा рдиिрдкрдЯाрд░ा рдХिрдпा рд╣ै।
рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рдлрд░्рдо рдкрд░ 580 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП (рдХрд░ рдФрд░ рдЬुрд░्рдоाрдиे рдХो рдЫोрдб़рдХрд░) рдХी рдХрд░ рдЪोрд░ी рдХा рдЖрд░ोрдк рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЕंрддрддः рдоोंрдбेрд▓ेрдЬ рдиे рдЗрд╕ рд╕्рдХीрдо рдХे рддрд╣рдд 20 рдЬрдирд╡рд░ी, 2020 рдХो 439 рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рдХा рднुрдЧрддाрди рдХрд░ рд╡िрд╡ाрдж рдХा рдиिрдкрдЯाрд░ा рдХिрдпा।
 
рд╡िрд╡ाрдж рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рд╕ंрднाрд╡िрдд рд▓ाрдн
рдРрд╕े рд╕рдордп рдЬрдм рд╕рд░рдХाрд░ рдХрд░ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдоें рдХрдоी рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рддрдм рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╡िрд╡ाрджिрдд рдХрд░ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд▓िрдпे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдЪूँрдХि рдЗрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рд╡िрд╡ाрдж рдиिрдкрдЯाрд░े рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдордп рдХे рдиुрдХрд╕ाрди рдХे рд╕ाрде рджोрдиों рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЦрд░्рдЪ рдЙрдаाрдиा рдкреЬрддा рдеा рдХिंрддु рдЕрдм рдЗрд╕ рдпोрдЬрдиा рдХे рдХाрд░рдг рдХрд░рджाрддा рдПрд╡ं рд╕рд░рдХाрд░ рджोрдиों рдХो рдлाрдпрджा рд╣ोрдЧा।

рдЬेрд▓ рд╕ुрдзाрд░
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдЧрдаिрдд рд╕рдоिрддि рдиे рдЬेрд▓ рд╕ुрдзाрд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдХрдИ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпे рд╣ैं।
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु
рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдиे рд╕िрддंрдмрд░ 2018 рдоें рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рдЕрдоिрддाрд╡ рд░ॉрдп рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рджोрд╖िрдпों рдХे рдЬेрд▓ рд╕े рдЫूрдЯрдиे рдФрд░ рдкैрд░ोрд▓ рдХे рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдХाрдиूрдиी рд╕рд▓ाрд╣ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рдоें рдХрдоी рдПрд╡ं рдЬेрд▓ों рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХी рдЬाँрдЪ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рд╕рдоिрддि рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рд╕рдоिрддि рдоें рдЬрд╕्рдЯिрд╕ рдЕрдоिрддाрд╡ рд░ॉрдп рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдм्рдпूрд░ो рдСрдл рдкुрд▓िрд╕ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдПंрдб рдбेрд╡рд▓рдкрдоेंрдЯ рдХे IG рдФрд░ рддिрд╣ाрдб़ рдЬेрд▓ рдХे DG рд╢ाрдоिрд▓ рдеे।
рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд▓्рд▓िрдЦिрдд рдЬेрд▓ рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ
рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЕंрдбрд░-рд╕्рдЯाрдл рдЬेрд▓ों рдоें рднीрдб़-рднाрдб़ рдЖрдо рдмाрдд рд╣ै рддрдеा рдЬेрд▓ рдоें рдХैрджी рдФрд░ рдЬेрд▓ рдХे рдЧाрд░्рдб рджोрдиों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рд╣ोрддा рд╣ै। рдЕंрдбрд░рдЯ्рд░ाрдпрд▓ рдХैрджी рдЕрджाрд▓рдд рдоें рдмिрдиा рд╕ुрдирд╡ाрдИ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЬेрд▓ рдоें рдмंрдж рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЬेрд▓ों рдоें рд╡िрдЪाрд░ाрдзीрди рдХैрджिрдпों рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рджोрд╖िрдпों рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдЬेрд▓ рд╡िрднाрдЧ рдоें рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े 30% рд╕े 40% рд░िрдХ्рддिрдпाँ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиी рд╣ैं।
рд╕рдоिрддि рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд░рд╕ोрдИ рдоें рднोрдЬрди рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдХिрдЪрди рдХंрдЬрд╕्рдЯेрдб рдФрд░ рдЕрдирд╣ेрд▓्рджी (Congested and Unhygienic) рд╣ैं рддрдеा рдпрд╣ рд╕्рдеिрддि рдЬेрд▓ों рдоें рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै।
рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдЬेрд▓ рд╕ुрдзाрд░ рдХे рд▓िрдпे рд╕ुрдЭाрдП рдЧрдП рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु
рд╕рдоिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдирдП рдХैрджी рдХो рдЬेрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕рдк्рддाрд╣ рдХे рджौрд░ाрди рджिрди рдоें рдПрдХ рдмाрд░ рдЕрдкрдиे рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рд╕े рдлोрди рдкрд░ рдмाрдд рдХрд░рдиे рдХी рдЕрдиुрдорддि рджी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдпे। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕рдоिрддि рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ुрдЭाрдП рдЧрдП рдЕрди्рдп рд╕ुрдЭाрд╡ों рдоें рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдмिंрджु рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं:
рдЬेрд▓ рдоें рдЦाрдиा рдкрдХाрдиे рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे।
рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рдЦрд░ीрджрдиे рд╣ेрддु рдХैंрдЯीрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे।
рд╡ीрдбिрдпो рдХॉрди्рдл्рд░ेंрд╕िंрдЧ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЯ्рд░ाрдпрд▓ (Trial) рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ोрдиी рдЪाрд╣िрдпे।
рдЪूँрдХि рдЬेрд▓ों рдоें рд╡िрдЪाрд░ाрдзीрди рдХैрджिрдпों рдХा рдЕрдиुрдкाрдд рджोрд╖िрдпों рдХे рдЕрдиुрдкाрдд рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рд╕рдоिрддि рдиे рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдк्рд░рдд्рдпेрдХ 30 рдХैрджिрдпों рдХे рд▓िрдпे рдХрдо-рд╕े-рдХрдо рдПрдХ рд╡рдХीрд▓ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдпे। рд╕ाрде рд╣ी рдд्рд╡рд░िрдд рдоुрдХрджрдоा (Speedy Trial) рдЬेрд▓ों рдоें рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рднीреЬ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкाрдп рд╣ै। рдЬेрд▓ рд╡िрднाрдЧ рдоें рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े 30% рд╕े 40% рд░िрдХ्рддिрдпाँ рд▓рдЧाрддाрд░ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ैं рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХрджрдо рдЙрдаाрдП рдЬाрдиे рдЪाрд╣िрдпे।
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣
рди्рдпाрдпिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рджुрд░ुрд╕्рдд рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдХि рд╡िрдЪाрд░ाрдзीрди рдХैрджिрдпों рдХे рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЬा рд╕рдХे।
рдЪूँрдХि рдХैрджी рдорддрджाрди рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЕрдХ्рд╕рд░ рд╡े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд▓ों рдХे рдоुрдж्рджों рд╕े рдмाрд╣рд░ рд░рд╣рддे рд╣ैं, рдЕрддः рд╕рдоाрдЬ рдПрд╡ं рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд▓ों рдХो рд╡िрдЪाрд░ाрдзीрди рдХैрджिрдпों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рд╕े рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдпे। рдЬेрд▓ рдоें рдоिрд▓рдиे рд╡ाрд▓ी рд╕ुрд╡िрдзाрдУं рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рд░ूрдк рджिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЙрди्рд╣ें рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ рдЕрдд्рдпंрдд рдиिрдо्рди рд╕्рддрд░ рдХी рд╣ैं। рдЗрд╕рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рдЙрди्рд╣ें рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХौрд╢рд▓ рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рджिрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे рддाрдХि рд╡े рдЖрдд्рдордиिрд░्рднрд░ рдмрди рд╕рдХें, рд╕ाрде рд╣ी рдЙрдирдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ेрддु рд╡िрд╢ेрд╖ рдХрдХ्рд╖ाрдПँ рднी рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ूрдЪрдХांрдХ-2020
рдпूрдПрд╕ рдЪैंрдмрд░ рдСрдл рдХॉрдорд░्рд╕ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЗрдиोрд╡ेрд╢рди рдкॉрд▓िрд╕ी рд╕ेंрдЯрд░ (US Chambers of Commerce Global Innovation Policy Center) рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ूрдЪрдХांрдХ-2020 рдоें рднाрд░рдд рдХो 53 рджेрд╢ों рдоें 40рд╡ाँ рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु
    рдпрд╣ ‘рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ूрдЪрдХांрдХ’ рдХा рдЖрдард╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдЖрд░्рдЯ рдСреЮ рдж рдкॉрд╕िрдмрд▓ (Art of the Possible) рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХे рд╢ीрд░्рд╖ рдкाँрдЪ рджेрд╢ рдЕрдоेрд░िрдХा, рдм्рд░िрдЯेрди, рдл्рд░ाँрд╕, рд╕्рд╡ीрдбрди рдПрд╡ं рдЬрд░्рдордиी рд╣ै।
рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ 53 рджेрд╢ों рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ GDP рдоें 90% рдХी рднाрдЧीрджाрд░ी рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рддीрди рдФрд░ рдирдИ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं (рдХुрд╡ैрдд, рдЧ्рд░ीрд╕, рдбोрдоिрдиिрдХрди рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп) рдХो рдЗрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै । рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рднाрд░рдд рдХे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдФрд░ рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдж्рджों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕्рдХोрд░ рдоें рднी рд╕ुрдзाрд░ рджेрдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рд╕ूрдЪрдХांрдХ 50 рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ंрдХेрддрдХों рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЙрд╕ рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд▓िрдпे рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдвाँрдЪे рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддा рд╣ै рдЬो рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рд╕ंрдХेрддрдХ рдХिрд╕ी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рдЖрдИрдкी рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХा рдПрдХ рдвाँрдЪा рддैрдпाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдиौ рд╢्рд░ेрдгिрдпाँ рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं-
1.    рдкेрдЯेंрдЯ (Patents)
2.    рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ (Copyrights)
3.    рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ (Trademarks)
4.    рдбिреЫाрдЗрди рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ (Design Rights)
5.    рд╡्рдпाрдкाрд░ рдоें рдЧोрдкрдиीрдпрддा (Trade Secrets)
6.    рдЖрдИрдкी рд╕ंрдкрдд्рддिрдпों рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпीрдХрд░рдг (Commercialization of IP Assets)
7.    рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Enforcement)
8.    рд╕рд░्рд╡ांрдЧी рджрдХ्рд╖рддा (Systemic Efficiency)
9.    рд╕рджрд╕्рдпрддा рдФрд░ рдЕंрддрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдзिрдпों рдХा рдЕрдиुрд╕рдорд░्рдерди (Membership and Ratification of International Treaties)
 
рдирдП рд╕ंрдХेрддрдХ
рдпрд╣ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдирдИ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдоाрдирдХ рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░рддा рд╣ै।
рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХे рдЗрд╕ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рдкाँрдЪ рдирдП рд╕ंрдХेрддрдХों рдФрд░ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдоौрдЬूрдж рд╕ंрдХेрддрдХों рдоें рджो рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ंрдХेрддрдХों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╣ैं-
рдкाрджрдк рд╡िрд╡िрдзрддा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рддрдеा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЕрд╡рдзि (Plant Variety Protection, term of Protection)
рдЖрдИрдкी-рдЧрд╣рди рдЙрдж्рдпोрдЧ, рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрд░्рдеिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (IP-Intensive Industries, National Economic Impact Analysis) рдкाрджрдкों рдХी рдирдИ рдХिрд╕्рдоों рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдо्рдоेрд▓рди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1991 рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा (Membership of the International Convention for the Protection of New Varieties of Plants, act of 1991)
рд╕ाрдЗрдмрд░ рдЕрдкрд░ाрдз рдкрд░ рд╕рдо्рдоेрд▓рди, 2001 рдХी рд╕рджрд╕्рдпрддा (Membership of the Convention on Cybercrime, 2001)
рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдбिреЫाрдЗрдиों рдХे рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкंрдЬीрдХрд░рдг рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╣ेрдЧ рд╕рдордЭौрддा (The Hague Agreement Concerning the International Registration of Industrial Designs) рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЪिрд╣्рдиों рдХो рдкंрдЬीрдХृрдд рдХрд░рдиे рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоैрдб्рд░िрдб рд╕рдордЭौрддा рдк्рд░ोрдЯोрдХॉрд▓ (Protocol Relating to the Madrid Agreement Concerning the International Registration of Marks)

рдкेрдЯेंрдЯ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕ंрдзि (Patent Cooperation Treaty) рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि
рд╡рд░्рд╖ 2020 рдХे рдЗрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рднाрд░рдд 38.46% рдХे рд╕्рдХोрд░ рдХे рд╕ाрде 53 рджेрд╢ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें 40рд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд░рд╣ा, рдЬрдмрдХि рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें 36.04% рдХे рд╕्рдХोрд░ рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд 50 рджेрд╢ों рдХी рд╕ूрдЪी рдоें 36рд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдеा।
рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рджो рдирдП рджेрд╢ों, рдЧ्рд░ीрд╕ рдФрд░ рдбोрдоिрдиिрдХрди рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕्рдХोрд░ рднाрд░рдд рд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै। рдЧौрд░рддрд▓рдм рд╣ै рдХि рдлिрд▓ीрдкीрди्рд╕ рдФрд░ рдЙрдХ्рд░ेрди рдЬैрд╕े рджेрд╢ рднी рднाрд░рдд рд╕े рдЖрдЧे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдзीрдоी рдЧрддि рд╕े рд╣ी рд╕рд╣ी рднाрд░рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рднी рджेрд╢ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдкрдиी рд░ैंрдХिंрдЧ рдоें рд╕рдордЧ्рд░ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
 
рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕ुрдзाрд░ рдХे рдХाрд░рдг
рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рднाрд░рдд рдХे рд╕्рдХोрд░ рдХे рдмреЭрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рджेрд╢ рдоें рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдирд╡ाрдЪाрд░ рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдоें рдиिрд╡ेрд╢ рдХा рдмреЭрдиा рд╣ै। рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░ рдиीрддि- 2016 (Intellectual Property Rights Policy) рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдирд╡ाрдЪाрд░ рдПрд╡ं рд╕ंрд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдиिрд╡ेрд╢ рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╡рд░्рд╖ 2016 рдХे рдмाрдж рд╕े, рднाрд░рдд рдоें рдкेрдЯेंрдЯ рдФрд░ рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ рд╣ेрддु рдЖрд╡ेрджрди рдХрд░рдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдоें рддेреЫी рдЖрдИ рд╣ै, рднाрд░рддीрдп рдирд╡ोрди्рдоेрд╖рдХों (Innovators) рдФрд░ рд╕ृрдЬрдирдХрд░्рдд्рддाрдУं (Creators) рдХे рдмीрдЪ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдмрдв़ी рд╣ै рддрдеा рдкेрдЯेंрдЯ рдФрд░ рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ рдХे рд▓िрдпे рдкंрдЬीрдХрд░рдг рдПрд╡ं рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा рдЕрдм рдЖрд╕ाрди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рдкिрдЫрд▓े рд╡рд░्рд╖ рдХे рдХрдИ рд╕ुрдзाрд░ों рдкрд░ рднी рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓ा рдЧрдпा рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХी рддंрдд्рд░ рдХो рдореЫрдмूрддी рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЗрдиोрд╡ेрд╢рди рдкॉрд▓िрд╕ी рд╕ेंрдЯрд░ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рд╕рд░्рд╡ांрдЧी рджрдХ्рд╖рддा рд╕ंрдХेрддрдХ (Systemic Efficiency indicator) рдоें 28 рдЕрди्рдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеाрдУं рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рдЖрдЧे рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдиीрддि рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рджौрд░ाрди рд╣िрддрдзाрд░рдХों рдХे рд╕ाрде рд╡िрдЪाрд░-рд╡िрдорд░्рд╢ рдХрд░рдиा рдФрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХे рдмाрд░े рдоें рдУрд░ рдЕрдзिрдХ рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдкैрджा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЙрдаाрдП рдЧрдП рдаोрд╕ рдХрджрдо рд╣ै। рдЫोрдЯे рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдЖрдХाрд░ рдХे рдЙрдж्рдпрдоों рдФрд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдХे рдЙрдкрдпोрдЧ рдХे рд▓िрдпे рд▓рдХ्рд╖िрдд рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоें рднाрд░рдд рдЕрдЧ्рд░рдгी рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
 
рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ, рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ рдФрд░ рднाрд░рдд
рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें, рджिрд▓्рд▓ी рдЙрдЪ्рдЪ рди्рдпाрдпाрд▓рдп рдж्рд╡ाрд░ा рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ-рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдХी рдСрдирд▓ाрдЗрди рдкрд╣ुँрдЪ рдХो рд░ोрдХрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЧрддिрд╢ीрд▓ рдиिрд╖ेрдзाрдЬ्рдЮा (Dynamic Injunctions) рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рджो рд╕ंрдХेрддрдХों рдоें рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдХोрд░ рдмреЭा рд╣ै। рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ-рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рд╣ेрддु рдиिрд╖ेрдзाрдЬ्рдЮाрдУं рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рднाрд░рдд рдм्рд░िрдЯेрди рдФрд░ рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣ै। рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдоें рднाрд░рдд рдХॉрдкीрд░ाрдЗрдЯ рд╕ंрдХेрддрдХों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें 24 рдЕрди्рдп рджेрд╢ों рд╕े рдЖрдЧे рд╣ै।
 
GIPC рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднाрд░рдд рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЪुрдиौрддिрдпाँ:
GIPC рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рд╣ेрддु рдХрдИ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХी рдЧрдИ рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
рдкेрдЯेंрдЯ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा
рдкेрдЯेंрдЯ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдпा рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиा
рд▓ाрдЗрд╕ेंрд╕ рдХी рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдпрддा
рдкेрдЯेंрдЯ рдХा рд╡िрд░ोрдз
рдбेрдЯा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдиिрдпाрдордХ
 
рдкेрдЯेंрдЯ рдХाрдиूрди рд╕ंрдзि, рдЯ्рд░ेрдбрдоाрд░्рдХ рд╣ेрддु рд╕िंрдЧाрдкुрд░ рд╕ंрдзि рдоें рдкाрд░рджрд░्рд╢ीрддा рдХा рдЕрднाрд╡
рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдоें рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдореЫрдмूрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдлाрдпрджा рднाрд░рдд рдХो рд╣ी рд╣ोрдЧा। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे- рдореЫрдмूрдд рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдЕрднाрд╡ рдоें рдмॉрд▓ीрд╡ुрдб рдХो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡рд░्рд╖ 3 рдмिрд▓िрдпрди рдЕрдоेрд░िрдХी рдбॉрд▓рд░ рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рдЙрдаाрдиा рдкреЬрддा рд╣ै। рдордЬрдмूрдд рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдоाрдирдХ рджुрдиिрдпा рдХी рд╕рдмрд╕े рддेреЫी рд╕े рдмрдв़рддी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдХो рдордЬ़рдмूрддी рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рддрдеा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдПрдХ рдЧंрддрд╡्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХो рдФрд░ рдордЬ़рдмूрддी рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╡िрджेрд╢ी рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХी рдиिрд╡ेрд╢ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рддрдеा ‘рдоेрдХ рдЗрди рдЗंрдбिрдпा рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо’ рднाрд░рдд рдХे рдЕрдкрдиे рдЕрднिрдирд╡ (Innovative) рдФрд░ рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ (Creative) рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддे рд╣ै।
 
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣
рднाрд░рдд рдХी рдЗрд╕ рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдпे рднाрд░рдд рдХो рдЕрдкрдиे рд╕рдордЧ्рд░ рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдвाँрдЪे рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрдирдХाрд░ी рдмрджрд▓ाрд╡ рд▓ाрдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдЕрднी рдФрд░ рдХाрдо рдХрд░рдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै। рдЗрддрдиा рд╣ी рдирд╣ीं рдореЫрдмूрдд рдмौрдж्рдзिрдХ рд╕ंрдкрджा рдоाрдирдХों рдХो рд▓рдЧाрддाрд░ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЧंрднीрд░ рдХрджрдо рдЙрдаाрдП рдЬाрдиे рдХी рднी реЫрд░ूрд░рдд рд╣ै।

рдЬीрдиोрдо рдоैрдкिंрдЧ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдЬीрдиोрдо рдоैрдкिंрдЧ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा (Genome Mapping Project) рдХो рдоंреЫूрд░ी рдк्рд░рджाрди рдХी рд╣ै।
рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмिंрджु
рд╕рд░рдХाрд░ рдХी рдорд╣рдд्рдд्рд╡ाрдХांрдХ्рд╖ी рдЬीрдиोрдо рдоैрдкिंрдЧ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХो рднाрд░рдд рдХी рдЕрдиुрд╡ांрд╢िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХी рджिрд╢ा рдоें рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рдпाрд╕ рдоाрдиा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд▓ाрдЧрдд рд▓рдЧрднрдЧ 238 рдХрд░ोреЬ рд░ुрдкрдП рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдмंрдЧрд▓ूрд░ु рд╕्рдеिрдд рднाрд░рддीрдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╕ंрд╕्рдеाрди (Indian Institute of Science- IISc) рдПрд╡ं рдХुрдЫ рднाрд░рддीрдп рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╕ंрд╕्рдеाрди (Indian Institute of Technology- IITs) рд╕рд╣िрдд рд▓рдЧрднрдЧ 20 рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोंрдЧे। рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕े рдЬुрдб़े рднाрд░рддीрдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЕрдм рддрдХ рдХे рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рд▓рдЧрднрдЧ 95% рд╕рдлेрдж рдХोрдХेрд╢िрдпाрди рдирдоूрдиों (White Caucasian Samples) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеे।
 
рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдЦ्рдп рддрде्рдп
рдЬрдирд╡рд░ी, 2020 рдХे рдЕंрдд рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╡िрднाрдЧ рдХे рдЬैрд╡ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рд╡िрднाрдЧ (Department of Biotechnology-DBT) рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХो рдоंреЫूрд░ी рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ। рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдкрд╣рд▓े рдЪрд░рдг рдоें рджेрд╢ рднрд░ рд╕े 10,000 рд▓ोрдЧों рдХे рдирдоूрдиों рдХो рдПрдХрдд्рд░िрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рднाрд░рдд рдХे рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдкूрд▓ рдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдоाрдирдЪिрдд्рд░рдг рд╡ैрдпрдХ्рддिрдХृрдд рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣ोрдЧा।    IISc рдХा рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХेंрдж्рд░ (Center for Brain Research) рдЬो рдХि рдПрдХ рд╕्рд╡ाрдпрдд्рдд рд╕ंрд╕्рдеाрди рд╣ै, рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдиोрдбрд▓ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░ेрдЧा рддрдеा рдЗрд╕рдХी рдиिрджेрд╢рдХ рдк्рд░ो. рд╡िрдЬрдпрд▓рдХ्рд╖्рдоी рд░рд╡ींрдж्рд░рдиाрде рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХी рд╕рдорди्рд╡рдпрдХ рд╣ोंрдЧी।
рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╕ंрд╕्рдеाрди рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдХाрдо рдХрд░ेंрдЧे рдЬिрд╕рдоें рдиैрджाрдиिрдХ рдирдоूрдиे рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиा рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рдиा, рдЗрдд्рдпाрджि рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं рддрдеा рдХुрдЫ IITs рдж्рд╡ाрд░ा рдЧрдгрдиा рдХे рдирдП рддрд░ीрдХों рдоें рдорджрдж рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рд╡्рдпाрдкрдХ рдбेрдЯाрдмेрд╕ рдмрдиाрдиे рд╣ेрддु рджो рдирдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдХी рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдпोрдЬрдиाрдПँ рд╢ुрд░ू рдХी рдЬाрдПंрдЧी।
рдЗрди्рдлोрд╕िрд╕ рдХे рд╕рд╣-рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдХ्рд░िрд╕ рдЧोрдкाрд▓рдХृрд╖्рдгрди рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдо्рд░ рдмрдв़рдиे рдФрд░ рдЕрд▓्реЫाрдЗрдорд░ рдЬैрд╕े рд░ोрдЧों рдХे рд▓िрдпे IISc рдоें рдм्рд░ेрди рд░िрд╕рд░्рдЪ рдХे рд▓िрдП рдорд╕्рддिрд╖्рдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХेंрдж्рд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХे рдмाрдж рд╡рд░्рд╖ 2017 рдоें рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХो рд╢ुрд░ू рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдХрджрдо рдЙрдаाрдпा рдЧрдпा।
 
рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХा рдорд╣рдд्рдд्рд╡
рджेрд╢ рдоें рдЬрдирд╕ांрдЦ्рдпिрдХी рд╡िрд╡िрдзрддा рдФрд░ рдордзुрдоेрд╣, рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдЖрджि рд╕рд╣िрдд рдЬрдЯिрд▓ рд╡िрдХाрд░ों рд╡ाрд▓े рд░ोрдЧों рдХे рдмोрдЭ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЖрдзाрд░ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕े рдХिрд╕ी рд░ोрдЧ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдЙрд╕рдХी рд░ोрдХрдеाрдо рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рднाрд░рдд рдХे рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдХा рдоाрдирдЪिрдд्рд░рдг рдЕрдЧрд▓ी рдкीрдв़ी рдХे рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдХृрд╖ि рдФрд░ рдЬैрд╡-рд╡िрд╡िрдзрддा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рд▓िрдпे рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।
рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рдмीрдоाрд░िрдпों рдЬैрд╕े- рд╣ृрджрдп рд╕ंрдмंрдзी рдмीрдоाрд░िрдпाँ, рдордзुрдоेрд╣ рдпा рдЕрди्рдп рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдоुрдж्рджों рдХे рд▓िрдпे, рддрдХрдиीрдХी рдФрд░ рдХंрдк्рдпूрдЯेрд╢рдирд▓ рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХे рд╕ाрде рдЕрдзिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХिрдпे рдЬाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै рдФрд░ рдЬीрдиोрдо рдоैрдкिंрдЧ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рддрд╣рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдЦोрдЬें рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрдПँрдЧी। рдпрд╣ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХैंрд╕рд░ рд╕े рдЬुрдб़ी рдоृрдд्рдпु рджрд░ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд╕рдХрддी рд╣ै।
рдпрд╣ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рджुрдиिрдпा рдоें рдЕрдкрдиी рддрд░рд╣ рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХ्рд░ांрддि рд▓ाрдИ рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╢ рдХी рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рднी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ंрднाрд╡िрдд рдЪिंрддाрдПँ
рдкрдХ्рд╖рдкाрдд: рдЬीрдиोрдЯाрдЗрдк (Genotype) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрдХ्рд╖рдкाрдд, рдЬीрдиोрдо рдЕрдиुрдХ्рд░рдордг рдХा рдПрдХ рд╕ंрднाрд╡िрдд рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे, рдиिрдпोрдХ्рддा рдХрд░्рдордЪाрд░िрдпों рдХो рдХाрдо рдкрд░ рд░рдЦрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдЙрдирдХी рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрджि рдХोрдИ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдЕрд╡ांрдЫрдиीрдп рддрд░ीрдХे рд╕े рдХाрд░्рдпрдмрд▓ рдХे рдк्рд░рддि рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрддिрд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓ рдкाрдпा рдЬाрддा рд╣ै рддो рдиिрдпोрдХ्рддा рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрд╕рдХे рдЬीрди рдк्рд░ाрд░ूрдк/рдЬीрдиोрдЯाрдЗрдк (Genotype) рдХे рд╕ाрде рдкрдХ्рд╖рдкाрдд рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг: рдЧोрдкрдиीрдпрддा рдФрд░ рдЗрд╕рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоुрдж्рджों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЬाрдирдХाрд░ी рдХे рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХा рдк्рд░рд╢्рди рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै। рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдбेрдЯा рдХा рдЕрдиुрдЪिрдд рдЙрдкрдпोрдЧ: рдЗрд╕рд╕े рдмीрдоा, рд░ोреЫрдЧाрд░, рдЖрдкрд░ाрдзिрдХ рди्рдпाрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдбेрдЯा рдХे рдЕрдиुрдЪिрдд рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕ंрдмंрдзी рдЪिंрддाрдПँ рд╣ैं।
 
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣
рдЬीрдиोрдо рдоैрдкिंрдЧ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрд╡िрдзрддा рдЖрджि рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬैрд╕े рд╡िрднिрди्рди рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХो рд╕рдоाрд╣िрдд рдХिрдпे рд╣ुрдП рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХे рдмेрд╣рддрд░ рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдоें рдиिрд╣िрдд рдЪिंрддाрдУं рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдХिрдпा рдЬाрдиा рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рд░िреЫрд░्рд╡ рдмैंрдХ рд╡िрдиिрдпрдорди рдХे рддрд╣рдд рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ
5 рдлрд░рд╡рд░ी, 2020 рдХो рдХेंрдж्рд░ीрдп рдоंрдд्рд░िрдоंрдбрд▓ рдиे рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХो рднाрд░рддीрдп рд░िреЫрд░्рд╡ рдмैंрдХ (Reserve Bank Of India- RBI) рд╡िрдиिрдпрдорди рдХे рддрд╣рдд рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдмैंрдХिंрдЧ рд╡िрдиिрдпрдорди рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХो рдоंреЫूрд░ी рджी рд╣ै।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдкंрдЬाрдм рдПंрдб рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХोрдСрдкрд░ेрдЯिрд╡ (Punjab & Maharashtra Cooperative-PMC) рдмैंрдХ рд╕ंрдХрдЯ рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдоंрдд्рд░िрдоंрдбрд▓ рдиे рдпрд╣ рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рд╣ै। 1500 рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдоें рдХुрд▓ 8.6 рд▓ाрдЦ рдЦाрддाрдзाрд░рдХ рд╣ैं, рдЬिрдирдХी рдХुрд▓ рдЬрдоा рд░ाрд╢ि рд▓рдЧрднрдЧ 5 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рд╣ै।рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХे рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдоाрдорд▓े рд╕рд╣рдХाрд░िрддा рд░рдЬिрд╕्рдЯ्рд░ाрд░ рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ी рд░рд╣ेंрдЧे। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЕрдм рдЗрди рдмैंрдХों рдХो RBI рдХे рдмैंрдХिंрдЧ рджिрд╢ा-рдиिрд░्рджेрд╢ों рдХे рддрд╣рдд рд╡िрдиिрдпрдоिрдд рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрдирдХी рдСрдбिрдЯिंрдЧ рднी рдЗрд╕рдХे рдоाрдирджंрдбों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╣ी рдХी рдЬाрдПрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े RBI рдиिрдЬी рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХो рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдФрд░ рд╡िрдиिрдпрдоिрдд рдХрд░рддा рдеा।
рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдпрдХाрд░ी рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рд╕рд╣िрдд рдЕрди्рдп рд╕рджрд╕्рдпों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддिрдпों рдХे рд▓िрдпे рдпोрдЧ्рдпрддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрджों рдкрд░ рдиिрдпुрдХ्рддि рдХे рд▓िрдпे RBI рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдЕрдиुрдорддि рд▓ेрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдиिрдпाрдордХ рдЛрдг рдоाрдлी рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдХा рдиिрдкрдЯाрди рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХेрдЧा।
рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрдХрдЯ рдоें RBI рдХे рдкाрд╕ рдХिрд╕ी рднी рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдХे рдмोрд░्рдб рдХो рдкृрдердХ рдХрд░рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ोंрдЧी।
рдЗрди рдоाрдирдХों рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рддрд░ीрдХे рд╕े рд▓ाрдЧू рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
рдмैंрдХ рдЬрдоा рдкрд░ 1 рд╕े 5 рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдП рддрдХ рдХे рдЗंрд╢्рдпोрд░ेंрд╕ рдХрд╡рд░ рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиे рдХे рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╕ंрд╢ोрдзрдиों рд╕े рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХी рд╡िрдд्рддीрдп рд╕्рдеिрд░рддा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рд╣ोрдЧी рддрдеा рдмैंрдХिрдЧ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд▓ोрдЧों рдХा рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдмреЭेрдЧा।
 
рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ
рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдХा рдЖрд╢рдп рдЙрди рдЫोрдЯे рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рд╕े рд╣ै рдЬो рд╢рд╣рд░ी рдФрд░ рдЧैрд░-рд╢рд╣рд░ी рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЫोрдЯे рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпों рдХो рдЛрдг рдХी рд╕ुрд╡िрдзा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиे рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рдХрдИ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдмैंрдХिंрдЧ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рд╕ेрд╡ाрдПँ рдЬैрд╕े- рдЛрдг рджेрдиा, рдкैрд╕े рдЬрдоा рдХрд░рдиा рдФрд░ рдмैंрдХ рдЦाрддा рдЖрджि рдк्рд░рджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рд╕ंрдЧрдарди, рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों, рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рд╢ाрд╕рди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмैंрдХों рд╕े рднिрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдХि рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рдХा рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдЕрдзिрдХ-рд╕े-рдЕрдзिрдХ рд▓ाрдн рдХрдоाрдиा рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдмрд▓्рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рджрд╕्рдпों рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдд्рддрдо рдЙрдд्рдкाрдж рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиा рд╣ोрддा рд╣ै। рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХों рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЗрд╕рдХे рд╕рджрд╕्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ी рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдиिрджेрд╢рдХ рдоंрдбрд▓ рдХा рдЪुрдиाрд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпे рднाрд░рддीрдп рд░िреЫрд░्рд╡ рдмैंрдХ (RBI) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдиिрдпрдоिрдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं рдПрд╡ं рдмैंрдХिंрдЧ рд╡िрдиिрдпрдорди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1949 рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдмैंрдХिंрдЧ рдХाрдиूрди рдЕрдзिрдиिрдпрдо, 1965 рдХे рддрд╣рдд рдЖрддे рд╣ैं।
рд╕рд╣рдХाрд░ी рдмैंрдХ рд╕рд╣рдХाрд░ी рд╕рдоिрддि рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдкंрдЬीрдХृрдд рдХिрдпे рдЬाрддे рд╣ैं।


рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдХृрд╖ि
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдХिрдпे рдЧрдП рдПрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдкाрдпा рдЧрдпा рдХि рдЙрдЪ्рдЪ рддाрдкрдоाрди рдФрд░ рд╕ूрдЦे рдЬैрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдиे рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд░ोрдЧрдЬрдирдХ рдХрд╡рдХ рдкाрдЗрдеिрдпрдо рдХो рдкрдирдкрдиे рдоें рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा рд╣ै।
рдоुрдЦ्рдп рдмिंрджु:
рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдиे рдЗрд╕ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдоाрдгिрдХрддा рдХो рдмреЭाрдпा рд╣ै рдХि рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдХो рдмुрд░ी рддрд░рд╣ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрди рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ों рдХो рдПрдк्рд▓ाрдЗрдб рд╕ॉрдЗрд▓ рдЗрдХोрд▓ॉрдЬी рдХे рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЬрд░्рдирд▓ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
рдХ्рдпा рдеा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХा рддрд░ीрдХा? рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХों рдХी рдПрдХ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЯीрдо рдиे рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ों рдХी рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХ्рд╖рдорддा рдХा рдЖрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдпूрд░ोрдк рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╕्рдеाрдиों рд╕े рд▓ी рдЧрдИ рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬрд╣ाँ рдпे рдирдоूрдиे рд╢ीрдд (COOL) рдПрд╡ं рддрд░ (WET) рд╕्рдХॉрдЯрд▓ैंрдб, рд╕рдорд╢ीрддोрд╖्рдг рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдЬрд░्рдордиी рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ рдПрд╡ं рдЧрд░्рдо рдкूрд░्рд╡ी рд╣ंрдЧрд░ी рд╕े рдПрдХрдд्рд░ рдХिрдпे рдЧрдП рдеे। рдЬрд▓рд╡ाрдпु-рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрдХ्рд╖ों рдоें рд╕ूрдЦे рдЬैрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдпрдеा; рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЧрд░्рдо (40 рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕) рдФрд░ рд╢ुрд╖्рдХ (рдХेрд╡рд▓ рдЖрдзी рдирдоी рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा) рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рд╡ाрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдордЯрд░ рдХी рдмुрд╡ाрдИ рдХрд░рдХे рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЧрдпा।
 
рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рдоुрдЦ्рдп рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖:
рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЬीрд╡ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд░рд╣рддे рд╣ैं рдЬो рдкौрдзों рдХे рд▓िрдпे рдвाрд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╡рдХ рд╕े рдЙрдирдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЙрдЪ्рдЪ рддाрдкрд╡ृрдж्рдзि рдиे рдкौрдзों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рдЗрди рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЬीрд╡ों рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХो рдХрдо рдХрд░ рджिрдпा।
рдЗрд╕рдиे рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╣ी рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рдкाрдпрдеिрдпрдо (Pythium Ultimum) рдХो рдФрд░ рднी рд╡्рдпाрдкрдХ рдмрдиा рджिрдпा।
Pythium Ultimum: рдПрдХ рдкाрджрдк рд░ोрдЧрдЬрдирдХ рд╣ै। рдпрд╣ рдордХ्рдХा, рд╕ोрдпाрдмीрди, рдЖрд▓ू, рдЧेрд╣ूँ, рджेрд╡рджाрд░ рдФрд░ рдХрдИ рд╕рдЬाрд╡рдЯी рдк्рд░рдЬाрддिрдпों рд╕рд╣िрдд рдЕрди्рдп рд╕ैрдХрдб़ों рдкौрдзों рдоें рдпुрд╡ा рд░ोрдкों рдХा рдкрддрди рдФрд░ рдоृрдд्рдпु (Damping off) рддрдеा рдЬрдб़-рд╕рдб़рди рд░ोрдЧों (Root Rot Diseases) рдХा рдХाрд░рдг рдмрдирддा рд╣ै। рдЬो рдоिрдЯ्рдЯी рд╢ुрд╖्рдХрддा рдФрд░ рдЧрд░्рдоी рдХी рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рд╣ोрддी рд╣ै, рдЪрд░рдо рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдаीрдХ рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддी рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕рдордп рдЖрдпाрдо рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддा рд╣ै।
 
рдЬрд▓рд╡ाрдпु-рд╕्рдоाрд░्рдЯ рдХृрд╖ि (CSA):
рдпрд╣ рдПрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╣ै, рдЬो рдмрджрд▓рддी рд╣ुрдИ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоें рдЦाрдж्рдп рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдХृрд╖ि рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХो рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдФрд░ рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХो рдиिрд░्рджेрд╢िрдд рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै। CSA рдХे рдиिрдо्рди рддीрди рдоुрдЦ्рдп рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ैं:
1.    рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा рдФрд░ рдЖрдп рдоें рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ृрдж्рдзि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा
2.    рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рдк्рд░рддि рд▓ोрдЪрд╢ीрд▓рддा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा
3.    рдЧ्рд░ीрдирд╣ाрдЙрд╕ рдЧैрд╕ рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдХो рдХрдо рдХрд░рдиा рдпा рд╣рдЯाрдиा।
CSA рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдФрд░ рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХрд░рддा рд╣ै рддрдеा рд╡िрднिрди्рди рд╣िрддрдзाрд░рдХों рдХो рдЙрдирдХी рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рдеिрддिрдпों рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рдХृрд╖ि рд░рдгрдиीрддिрдпों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдХрд░рдиे рдоें рдорджрдж рдХрд░рддा рд╣ै।
CSA, FAO рдХे рд░рдгрдиीрддिрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рддрд╣рдд рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЬुрдЯाрдиे рдХे рд▓िрдпे 11 рдХॉрд░्рдкोрд░ेрдЯ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै। рдпрд╣ рд╕рддрдд् рдЦाрдж्рдп рдФрд░ рдХृрд╖ि рдХे рд▓िрдпे FAO рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╣ै рддрдеा рдХृрд╖ि, рд╡ाрдиिрдХी рдПрд╡ं рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдХो рдЕрдзिрдХ рдЙрдд्рдкाрджрдХ рд╡ рдЕрдзिрдХ рдЯिрдХाрдК рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП FAO рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддा рд╣ै।
 
рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣:
рдмрдв़рддे рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдиे рднाрд░рддीрдп рдоौрд╕рдо рдЖрдзाрд░िрдд рдлрд╕рд▓ों рдХी рд╕ुрднेрдж्рдпрддा рдХो рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдирд╡ीрди рддрдеा рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдХृрд╖ि рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдпрдеा- рдЬैрд╡िрдХ рдХृрд╖ि, рдЬ़ीрд░ो рдмреЫрдЯ рдиेрдЪुрд░рд▓ рдлाрд░्рдоिंрдЧ, рдкрд░рдоाрдХрд▓्рдЪрд░, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХृрд╖ि рдЖрджि рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдпे।


рд░ेрдкो рд░ेрдЯ рдЕрдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд
рднाрд░рддीрдп рд░िреЫрд░्рд╡ рдмैंрдХ (Reserve Bank of India-RBI) рдХी рдоौрдж्рд░िрдХ рдиीрддि рд╕рдоिрддि (Monetary Policy Committee-MPC) рдиे рд╡िрдд्рдд рд╡рд░्рд╖ 2019-20 рдХे рд▓िрдпे рдЕрдкрдиी рдЫрдаी рдФрд░ рдЕंрддिрдо рдж्рд╡िрдоाрд╕िрдХ рдиीрддि рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдмैрдардХ рдоें рд░ेрдкो рджрд░ (Repo Rate) рдХो 5.15% рдкрд░ рд╣ी рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рд╣ै।
рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु
RBI рдиे рдЪрд▓рдиिрдзि рд╕рдоाрдпोрдЬрди рд╕ुрд╡िрдзा (LAF) рдХे рддрд╣рдд рдиीрддिрдЧрдд рд░ेрдкो рджрд░ рдХो 5.15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдкрд░ рдЕрдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд░рдЦा рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк, LAF рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░рддिрд╡рд░्рддी рд░ेрдкो рджрд░ 4.90 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдФрд░ рд╕ीрдоांрдд рд╕्рдеाрдпी рд╕ुрд╡िрдзा (MSF) рджрд░ рддрдеा рдмैंрдХ рджрд░ 5.40 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдкрд░ рдЕрдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд░рдЦी рд╣ै। MPC рдиे рдпрд╣ рднी рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рдХि (рдпрд╣ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХि рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рд╣ै), рдЬрдм рддрдХ рд╡ृрдж्рдзि рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рдиिрднाрд╡рдХाрд░ी рд░ुрдЦ рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦा рдЬाрдП। RBI рдиे рдиीрддिрдЧрдд рджрд░ों рдФрд░ рдЕрдкрдиे рд░ुрдЦ рдХो рдпрдеाрд╡рдд рд░рдЦा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдмैंрдХों рдХे рд▓िрдпे рдлंрдб рдХी рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЧैрд░-рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЙрдкाрдпों рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓िрдпा। рдЗрд╕рд╕े рдмैंрдХ рдЕрдкрдиी рдЙрдзाрд░ी рджрд░ों рдоें рдФрд░ рдХрдЯौрддी рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे, рд╕ाрде рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЦрдкрдд рдоांрдЧ рдХो рдкрдЯрд░ी рдкрд░ рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдпे рдЦुрджрд░ा рдЙрдзाрд░ी рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдоें рднी рдорджрдж рдоिрд▓ेрдЧी।
RBI рдиे рдмैंрдХ рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें реЫрд░ूрд░рдд рдкрдбрдйे рдкрд░ рджрд░ों рдоें рдХрдЯौрддी рдХी рдЬाрдПрдЧी। рдЕрднी рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рдХी рджрд░ 7.4 рдлीрд╕рджी рд╣ै рдФрд░ рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рджрд░ों рдоें рдХрдЯौрддी рдХी рдХोрдИ рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рдирд╣ीं рд╣ै।
RBI рдиे рдмैंрдХों рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдпрджि рд╡े рд╡ाрд╣рди, рдЖрд╡ाрд╕ рдФрд░ SME рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХो рдЛрдг рджेрддे рд╣ैं рддो рдЙрдирдХे рдЬрдоा рдЖрдзाрд░ рдоें рд╕े рдЙрддрдиी рд░рдХрдо рдХрдо рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдиिрд░्рдзाрд░िрдд 4 рдлीрд╕рджी рдирдХрдж рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрдиुрдкाрдд (CRR) рдоें рд░ाрд╣рдд рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै।
RBI рдиे рдмैंрдХिंрдЧ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдирдХрджी рдЭोंрдХрдиे рдФрд░ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рддрд░ीрдХों рдоें рднी рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпा рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЙрд╕рдиे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा рд╣ै рдХि рдпрджि реЫрд░ूрд░рдд рдкрдб़ी рддो рд╡рд╣ рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рддрд░ीрдХे рдЕрдкрдиाрдиे рд╕े рдирд╣ीं рд╣िрдЪрдХेрдЧा। рдирдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рддрд╣рдд RBI рдиे рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рд░ेрдкो рдкрд░िрдЪाрд▓рди рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рд╣ै। рдпे рджो рддрд░рд╣ рдХी рдирдХрджी рдк्рд░рддिрднूрддिрдпाँ рд╣ोंрдЧी рдЬिрди्рд╣ें рдмैंрдХ рдоौрдЬूрджा рд░ेрдкो рджрд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдпे рдкैрд╕ा рдЙрдзाрд░ рд▓ेрдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЗрд╕рдХा рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рддрдХ рдХे рдЙрдзाрд░ рд▓ेрдиे рдоें рд╣ी рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
 
рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рднाрд╡
RBI рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд▓े рд╡िрдд्рдд рд╡рд░्рд╖ рдХी рддीрд╕рд░ी рддिрдоाрд╣ी рддрдХ рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рдШрдЯрдХрд░ 3.2 рдлीрд╕рджी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдЕрднी рдХाрдлी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рдпрджि рдоुрдж्рд░ाрд╕्рдлीрддि рдоें RBI рдХे рдЕрдиुрдоाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдХрдоी рдЖрддी рд╣ै рддो рд╡рд╣ рдиीрддिрдЧрдд рджрд░ों рдоें 25 рдЖрдзाрд░ рдЕंрдХ рдХी рдХрдоी рдХрд░ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рд╕्рдеिрддि рдоें рд░ेрдкो рджрд░ 4.9 рдлीрд╕рджी рд╣ो рдЬाрдПрдЧी। рдоौрдж्рд░िрдХ рдиीрддि рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЗрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╣ेрддु рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиा рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ोрдЧा। рдпрджि рдЕрдиुрдоाрди рд╕े рдЕрдзिрдХ рдЕрд╡рд╕्рдлीрддि рд╣ोрддी рд╣ै рддो рдХुрдЫ рд╕ंрднाрд╡рдиा рдмрди рд╕рдХрддी рд╣ै। рдРрд╕ा рдХोрд░ोрдиाрд╡ाрдпрд░рд╕ рдХे рдХाрд░рдг рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡ृрдж्рдзि рдоें рдзीрдоाрдкрди рдЖрдиे рд╕े рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд╣ै рдХि рдЕрдЧрд▓े рд╡िрдд्рдд рд╡рд░्рд╖ рдоें рджेрд╢ рдХी рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 6 рдлीрд╕рджी рдХी рджрд░ рд╕े рдмрдв़ेрдЧी। рдЪूँрдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдоौрдж्рд░िрдХ рд░ाрд╣рдд рдХी рдЧुंрдЬाрдЗрд╢ рд╕ीрдоिрдд рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдпे рдХेंрдж्рд░ीрдп рдмैंрдХ рдЕрдм рдк्рд░ेрд╖рдг рдФрд░ рдЛрдг рдмрдв़ाрдиे рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे рдЙрд╕рдиे рд╡ाрд╣рди, рдЖрд╡ाрд╕ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо, рд▓рдШु рдФрд░ рдордЭोрд▓े рдЙрдкрдХ्рд░рдоों (MSME) рдХो рдЛрдг рджेрдиे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдмैंрдХों рдХो 30 рдЬुрд▓ाрдИ, 2020 рддрдХ рдирдХрдж рдЖрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрдиुрдкाрдд рдмрд░рдХрд░ाрд░ рд░рдЦрдиे рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рд░ाрд╣рдд рджी рд╣ै।
RBI рдиे рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рд╡ाрдгिрдЬ्рдпिрдХ рдмैंрдХों рдж्рд╡ाрд░ा рдордЭोрд▓े рдЙрдкрдХ्рд░рдоों рдХो рджिрдпे рдЬाрдиे рдЛрдг рдХा рдмाрд╣्рдп рдоाрдирдХीрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рднी рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा рд╣ै। рдпрд╣ рдЕрдЧрд▓े рд╡िрдд्рдд рд╡рд░्рд╖ рдХे рдЖрд░ंрдн рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा। рдЗрди рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдкों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा RBI рдПрдХ рд╡рд░्рд╖ рдФрд░ рддीрди рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЕрд╡рдзि рдХे рд▓िрдпे рджीрд░्рдШाрд╡рдзि рдХी рд░ेрдкो рджрд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рдХрд░ेрдЧा। рдХрд░ीрдм рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рдХी рдЗрд╕ рд░ाрд╢ि рд╕े рдмैंрдХिंрдЧ рддंрдд्рд░ рдоें рдЕрдзिрдХ рдкैрд╕ा рдЖрдПрдЧा рдФрд░ рдЛрдг рджрд░ों рдоें рдХрдоी рдЖрдПрдЧी। рд▓ंрдмी рдЕрд╡рдзि рдХे рдмाॅрдг्рдб рдФрд░ рдмैंрдХ рдЛрдг рджрд░ рдХे рдоाрдорд▓ों рдоें рдоौрдж्рд░िрдХ рдкाрд░ेрд╖рдг рдзीрдоा рд░рд╣ा рд╣ै।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे 10 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╕рд░рдХाрд░ी рдмाॅрдг्рдб рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдк्рд░рддिрдлрд▓ 76 рдЖрдзाрд░ рдЕंрдХ рддрдХ рдШрдЯा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдиीрддिрдЧрдд рджрд░ рдоें 135 рдЖрдзाрд░ рдЕंрдХों рдХी рдХрдоी рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
 
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
RBI рдиे рдЬिрди рдиीрддिрдЧрдд рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдкों рдХी рдШोрд╖рдгा рдХी рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдкाрд░ेрд╖рдг рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд▓ाрдиे рдФрд░ рдмैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХो рдЛрдг рджेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХрд░рдиा рд╣ै। рдкрд░ंрддु рдЗрди рдЙрдкाрдпों рд╕े рдЛрдг рдоें рд╕ुрдзाрд░ рд╣ोрдЧा рдпा рдирд╣ीं рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा। рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдпे рдмाрд╣्рдп рдоाрдирдХ рд╕े рдмैंрдХों рдХे рдм्рдпाрдЬ рдоाрд░्рдЬिрди рдкрд░ рдЕрд╕рд░ рдкрдб़ рд╕рдХрддा рд╣ै। рд╣ाрд▓ाँрдХि рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рдк्рд░рддिрдлрд▓ рдоें рдХрдоी рдЖрдИ рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд▓ंрдмी рдЕрд╡рдзि рдХी рд░ेрдкो рджрд░ рдХिрд╕ рд╕ीрдоा рддрдХ рдмैंрдХिंрдЧ рддंрдд्рд░ рдХे рд▓िрдпे рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрдЧी। рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдХрд░ीрдм 3 рд▓ाрдЦ рдХрд░ोрдб़ рд░ुрдкрдП рдоूрд▓्рдп рдХी рдирдХрджी рддрд░рд▓рддा рдоौрдЬूрдж рд╣ै। рдРрд╕े рдоें рджीрд░्рдШाрд╡рдзि рдХी рджрд░ें, рдЙрдЪ्рдЪ рд╕рд░рдХाрд░ी рдЙрдзाрд░ी рдФрд░ рдШрдЯрддी рдШрд░ेрд▓ू рдмрдЪрдд рдХे рдХाрд░рдг рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рджाрдпрд░े рдоें рд╕िрдордЯ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдРрд╕ी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд╕ी рдиिрд╡ेрд╢рдХों рдХे рд▓िрдпे рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рддिрднूрддिрдпों рдХी рдШोрд╖рдгा рдХрд░рдХे рдмрдЪрдд рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ेрдЧी। рдЗрд╕рд╕े рдоुрдж्рд░ा рдХी рд▓ाрдЧрдд рдХрдо рдХрд░рдиे рдоें рддो рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓ेрдЧी рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рд╕े RBI рдХे рдирдХрджी рдФрд░ рдоुрдж्рд░ा рдк्рд░рдмंрдзрди рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдЪुрдиौрддी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

Monday, March 9, 2020

рдл्рд░ीрдбрдо рдЗрди рдж рд╡рд░्рд▓्рдб 2020 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдХो 83рд╡ां рд╕्рдеाрди

рдл्рд░ीрдбрдо рдЗрди рдж рд╡рд░्рд▓्рдб 2020 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдХो 83рд╡ां рд╕्рдеाрди
рдПрдХ рдЕрдоेрд░िрдХी рд╕ंрд╕्рдеा ‘рдл्рд░ीрдбрдо рд╣ाрдЙрд╕’ рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें ‘рдл्рд░ीрдбрдо рдЗрди рдж рд╡рд░्рд▓्рдб 2020’ рдиाрдордХ рдПрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдЬाрд░ी рдХी рдЧрдИ । рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рддрд╣рдд 195 рджेрд╢ों рдоें рд╡рд░्рд╖ 2019 рдХे рджौрд░ाрди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै । рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдЪ्рдЫी рдирд╣ीं рдмрддाрдИ рдЧрдИ рд╣ै ।
рд░िрдкोрд░्рдЯ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджो рд╕ंрдХेрддрдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЬिрдирдоें рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ (0–40 рдЕंрдХ) рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा (0–60 рдЕंрдХ) рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं । рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдлिрдирд▓ैंрдб, рдиॉрд░्рд╡े рдФрд░ рд╕्рд╡ीрдбрди рдХो 100 рдоें рд╕े 100 рдЕंрдХ рдоिрд▓े рд╣ैं рдЬрдмрдХि рднाрд░рдд рдХो 83рд╡ां рд╕्рдеाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै ।
рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рд╡рд░्рд╖ 2019 рдоें рднाрд░рдд рдХी рд╣िंрджू рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╢्рдоीрд░ рдоें рд▓ाрдЧू рдХिрдпे рдЧрдпे рд╡िрднिрди्рди рдиिрд░्рдгрдпों рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै ।
freedom in the world report


рдл्рд░ीрдбрдо рдЗрди рдж рд╡рд░्рд▓्рдб 2020 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд
рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╢्рдоीрд░ рдоें рд▓рдЧाрдпे рдЧрдпे рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рддिрдмंрдзों рдХा рд╣рд╡ाрд▓ा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै । рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдХो рддिрдоोрд░-рд▓ेрд╕्рддे рдФрд░ рд╕ेрдиेрдЧрд▓ рдХे рд╕ाрде 83рд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै । ‘рд╕्рд╡рддंрдд्рд░’ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рджेрд╢ों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЯ्рдпूрдиीрд╢िрдпा рдХो рднाрд░рдд рд╕े рдХрдо рд╕्рдХोрд░ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै । рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдеाрди рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे 25 рд╕рдмрд╕े рдмрдб़े рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ों рдХे рд╕्рдХोрд░ рдоें рд╕рдмрд╕े рдХрдо рд╣ै । рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдХोрд░ рдЪाрд░ рдЕंрдХ рдЧिрд░рдХрд░ 71 рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै । рднाрд░рдд рдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╢्рд░ेрдгी рдоें 40 рдоें рд╕े 34 рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдиाрдЧрд░िрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЗрд╕े 60 рдоें рд╕े рдХेрд╡рд▓ 37 рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рд╣ैं । рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдкिрдЫрд▓े рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдоें рднाрд░рдд рдХो 75 рдЕंрдХ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рдеे ।

рднाрд░рдд рдХी рдХрдореЫोрд░ рд╕्рдеिрддि рдХे рдХाрд░рдг
рдл्рд░ीрдбрдо рдЗрди рдж рд╡рд░्рд▓्рдб 2020 рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд╢्рдоीрд░ рдоें рд╢рдЯрдбाрдЙрди рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै. рд╕ाрде рд╣ी рд╕ाрде рдиाрдЧрд░िрдХ рд░рдЬिрд╕्рдЯрд░ рдФрд░ рдиाрдЧрд░िрдХрддा (рд╕ंрд╢ोрдзрди) рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдХे рдЪрд▓рддे рднाрд░рдд рдХी рд╕्рдеिрддि рдХрдореЫोрд░ рд╣ुрдИ рд╣ै । рднाрд░рдд рдоें рд╣ो рд░рд╣े рд╡िрд░ोрдз рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдФрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд░ुрдЦ рдХे рдХाрд░рдг рднाрд░рдд рдХे рдзрд░्рдордиिрд░рдкेрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╕рдоाрд╡ेрд╢ी рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкрд░ рдЦрддрд░ा рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ो рдЧрдпा рд╣ै । рдЗрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рджेрд╢ рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХे рд▓िрдпे рдЕрдкрдиी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕े рдЦुрдж рдХो рджूрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдмिрдиा рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ рд▓ंрдмे рд╕рдордп рддрдХ рдЬीрд╡िрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै । рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рднाрд░рдд рдХो рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдЪीрди рдХे рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдк्рд░рддिрд░ोрдзी рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдпे рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рднाрд░рдд рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд░рдгрдиीрддिрдХ рд╕ाрдЭेрджाрд░ рд╣ै । рдЕрдм рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдмрджрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рдЪीрди рдХे рд╕рдоाрди рднाрд░рдд рдХो рднी рд▓ोрдХрддांрдд्рд░िрдХ рдоुрдж्рджों рдкрд░ рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдЭेрд▓рдиी рдкреЬ рд░рд╣ी рд╣ै ।

Saturday, March 7, 2020

рд╡рд░्рд▓्рдб рдоैрд░ाрдерди рдЪैрд▓ेंрдЬ рдоें рдЖрджिрдд्рдп рдиे 7 рджिрди рдоें 7 рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें рджौрдб़ рдкूрд░ी рдХी, рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп ।

рд╡рд░्рд▓्рдб рдоैрд░ाрдерди рдЪैрд▓ेंрдЬ рдоें рдЖрджिрдд्рдп рдиे 7 рджिрди рдоें 7 рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें рджौрдб़ рдкूрд░ी рдХी, рдРрд╕ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп ।


рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж: рдЖрджिрдд्рдп рд░ाрдЬ рд╡рд░्рд▓्рдб рдоैрд░ाрдерди рдЪैрд▓ेंрдЬ рдкूрд░ा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╣рд▓े рднाрд░рддीрдп рдмрдиे । рдЙрди्рд╣ोंрдиे 7 рджिрди рдоें 7 рдорд╣ाрдж्рд╡ीрдк рдоें 7 рдоैрд░ाрдерди рджौреЬीं । рдЧुреЬрдЧांрд╡ рдХे рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХेрдкрдЯाрдЙрди рдж. рдЕрдл्рд░ीрдХा рд╕े рдХी । рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрдЦिрд░ी рдоैрд░ाрдерди рдоिрдпाрдоी рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдЦрдд्рдо рдХी ।рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХे рджौрд░ाрди рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рдПрд╢िрдпा, рдпूрд░ोрдк рдФрд░ рд╕ाрдЙрде рдЕрдоेрд░िрдХा рдоें рдоैрд░ाрдерди рджौреЬीं ।

рдоैрд░ाрдерди рдоें 32 рдЦिрд▓ाреЬिрдпों рдиे рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓िрдпा, рдЬिрд╕рдоें 27 рдкुрд░ुрд╖ рдФрд░ 15 рдорд╣िрд▓ाрдПं рдеीं । рдоैрд░ाрдерди рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 168 рдШंрдЯे рдХा рд╕рдордп рдоिрд▓рддा рд╣ै । рдЖрджिрдд्рдп рдиे 164 рдШंрдЯे рдоें рдоैрд░ाрдерди рдЦрдд्рдо рдХрд░ рд▓ीं । рдоैрд░ाрдерди рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдиे рдХे рд▓िрдП рдХрд░ीрдм 32 рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдП рдПंрдЯ्рд░ी рдлीрд╕ рджेрдиी рд╣ोрддी рд╣ै ।

рдоाрдЗрдирд╕ 30 рд╕े рд▓ेрдХрд░ 36 рдбिрдЧ्рд░ी рддрдХ рдХे рддाрдкрдоाрди рдоें рджौреЬे ।

рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдмрддाрдпा рдпे рдЪैрд▓ेंрдЬ рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рд╣ोрддी рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рджुрдиिрдпा рдХे рд╕ाрд░े рдмреЬे рдПрдерд▓ीрдЯ рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрддे рд╣ैं । рдпрд╣ 7 рджिрди рдпा 168 рдШंрдЯे рдоें рдкूрд░ी рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै । рдоैंрдиे 164 рдШंрдЯे рдоें рдкूрд░ी рдХी. рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП 7 рджिрди рдоें рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдоें рд╕рдлрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдЬो рдмрд╣ुрдд рдердХाрдК рд╣ोрддा рд╣ै. рдоैं рдкрд╣рд▓ा рднाрд░рддीрдп рд╣ूं, рдЬिрд╕рдоें рдЗрд╕ рдЪैрд▓ेंрдЬ рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдХрд░ рдЗрд╕े рдкूрд░ा рдХिрдпा рд╣ै. рд╣рдордиे рдЕрдкрдиे рд╕рдлрд░ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХेрдкрдЯाрдЙрди рд╕े рдХी. рд╡рд╣ां рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा рдкрд╣ुंрдЪे. рдоौрд╕рдо рдмрд╣ुрдд рдЦрд░ाрдм рдеा. рд╣рдоें рдоैрд░ाрдерди рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдеोреЬा рд╕рдордп рдоिрд▓ा рдеा ।
рд╣рдордиे рд░ाрдд 12 рдмрдЬे рд╣ी рдоैрд░ाрдерди рджौреЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा. рд╕ुрдмрд╣ 7 рдмрдЬे рддрдХ рд╕рднी рдХी рдоैрд░ाрдерди рдЦрдд्рдо рд╣ो рдЧрдИ рдеी । рд╣рдоें рд╕рднी рдХी рджौреЬ рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХा рдЗंрддрдЬाрд░ рдХрд░рдиा рдкреЬрддा рд╣ै, рдХ्рдпोंрдХि рд╕рднी рд╕ाрде рдоें рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рдЬाрддे рд╣ैं । рдЕंрдЯाрд░्рдХрдЯिрдХा рдоें рдоाрдЗрдирд╕ 30 рдбिрдЧ्рд░ी рддाрдкрдоाрди рдеा । рд╣рд╡ा рднी 50-60 рдХिрдоी/ рдШंрдЯे рдХी рд╕्рдкीрдб рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ी рдеी । рдРрд╕े рдоें рд╕ांрд╕ рд▓ेрдиे рддрдХ рдоें рджिрдХ्рдХрдд рд╣ोрддी рд╣ै. рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 13 рдШंрдЯे рдХा рд╕рдлрд░ рдХрд░ рд╣рдо рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा рдкрд╣ुंрдЪे । рд╡рд╣ां рд░ाрдд 11 рдмрдЬे рдкрд╣ुंрдЪे рдФрд░ 12 рдмрдЬे рджौреЬрдиा рд╢ुрд░ू рдХрд░ рджिрдпा । рдЕрдЧрд▓े рджिрди рд╕ुрдмрд╣ рдоैрд░ाрдерди рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж 7 рдмрдЬे рджुрдмрдИ рдХे рд▓िрдП рдиिрдХрд▓ рдЧрдП । рд╡рд╣ां рднी рд░ाрдд 11 рдмрдЬे рджौреЬ рд╢ुрд░ू рдХी рдФрд░ рдЕрдЧрд▓ी рд╕ुрдмрд╣ рд╕рдмрдХी рдоैрд░ाрдерди рдЦрдд्рдо рд╣ुрдИ. рдЦрд░ाрдм рдоौрд╕рдо рдХे рдХाрд░рдг рд╣рдоाрд░ा рдХाрдлी рд╕рдордп рдмрд░्рдмाрдж рд╣ुрдЖ, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдоें рд▓рдЧ рд░рд╣ा рдеा рдХि рд╣рдо 7 рджिрди рдоें рдЪैрд▓ेंрдЬ рдкूрд░ा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдПंрдЧे । рд╣ाрд▓ाрдд рдРрд╕े рд╣ो рдЧрдП рдеे рдХि рдоैрд░ाрдерди рдкूрд░ी рдХрд░ो, рдл्рд▓ाрдЗрдЯ рдоें рдмैрдаो рдФрд░ рдЕрдЧрд▓े рджेрд╢ рдоें рдкрд╣ुंрдЪो । рдЖрд░ाрдо рдХा рддो рд╕рдордп рд╣ी рдирд╣ीं рдоिрд▓ा । рджुрдмрдИ рдХे рдмाрдж рдоैрдб्рд░िрдб, рдлिрд░ рдм्рд░ाрдЬीрд▓ рдФрд░ рдЕंрдд рдоें рдоिрдпाрдоी рдоें рдЪैрд▓ेंрдЬ рдЦрдд्рдо рдХिрдпा. рдм्рд░ाрдЬीрд▓ рдоें рддो рджोрдкрд╣рд░ 12 рдмрдЬे 35-36 рдбिрдЧ्рд░ी рддाрдкрдоाрди рдоें рджौреЬे. рд╡рд╣ां 90% рд╕े рдЬ्рдпाрджा рд╣्рдпूрдоिрдбिрдЯी рдеी ।


рд╢рд░ीрд░ рдХो рдпрд╣ рддोреЬ рджेрддी рд╣ै ।

рдЖрджिрдд्рдп рдиे рдмрддाрдпा рдХि рдпрд╣ рдоैрд░ाрдерди рд╢рд░ीрд░ рдХो рдмिрд▓्рдХुрд▓ рддोреЬ рджेрддी рд╣ै. рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдоैрд░ाрдерди рдкूрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рдмाрдж рдмॉрдбी рдХी рд░िрдХрд╡рд░ी 3-4 рджिрди рдоें рд╣ोрддी рд╣ै । рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ां рддो рд╣рдордиे 14-14 рдШंрдЯे рдоें рдПрдХ рдоैрд░ाрдерди рджौреЬी । рдЗрд╕ рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХे рд▓िрдП рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдордЬрдмूрддी рдХी рдмрдЬाрдп рдоाрдирд╕िрдХ рдордЬрдмूрддी рдЬ्рдпाрджा рдЬрд░ूрд░ी рд╣ोрддी рд╣ै । рдЪैрд▓ेंрдЬ рдХे рджौрд░ाрди рдмॉрдбी рдРрд╕े рд▓ेрд╡рд▓ рдкрд░ рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬрд╣ां рдорд╕рд▓्рд╕ рдЯाрдЗрдЯ рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं, рдХ्рд░ैंрдк्рд╕ рдЖрдиे рд▓рдЧрддे рд╣ैं, рдПрдирд░्рдЬी рд▓ेрд╡рд▓ рдиीрдЪे рдкрд╣ुंрдЪ рдЬाрддा рд╣ै । рдЖрдк рдоेंрдЯрд▓ी рдФрд░ рд╕ाрдЗрдХोрд▓ॉрдЬिрдХрд▓ी рдХिрддрдиे рд╕्рдЯ्рд░ांрдЧ рд╣ो, рд╕िрд░्рдл рдпрд╣ рдоाрдпрдиे рд░рдЦрддा рд╣ै ।